Τι κάνει ο σοφός άνθρωπος

Ένας μόνο στίχος!

Με την ταινία «Paterson» (2016) ο Τζιμ Τζάρμους συνθέτει ένα κινηματογραφικό χαϊκού, το οποίο με απλές εικόνες και λέξεις αναζητά την ποίηση που κρύβεται στη βαρετή αστική καθημερινότητα.

[Το Πάτερσον είναι μια πόλη 120.000 κατοίκων στην πολιτεία του Νιου Τζέρσι, λίγο έξω από τη Νέα Υόρκη. Γνωστή ως «πόλη του μεταξιού» λόγω των πολλών υφαντουργικών εργοστασίων της στα τέλη του 19ου αιώνα, αποτελεί τώρα τόπο κατοικίας πολλών ισπανόφωνων, Αράβων και μουσουλμάνων μεταναστών.]

[Ο Γουίλιαμς Κάρλος Γουίλιαμς έγραψε το «Paterson», ένα ποίημα 86 στίχων, το 1926. Όμως βασίστηκε σε αυτό για να το αναπτύξει σε 5 1/2 τόμους (από το 1946 μέχρι το 1958) τοποθετώντας το ως τον κεντρικό άξονα της ποίησης και της ζωής του. Το έπος αυτό είχε σκοπό να αναδείξει «τον μοντέρνο άνθρωπο ως καθρέφτη της πόλης του» και είναι γραμμένο χωρίς ρίμα, με απλό, λιτό, χαλαρό τόνο και περιγραφές αντικειμένων, ανθρώπων και ιστοριών της καθημερινότητας. Θεωρείται ως απάντηση στο «The Waste Land» του Τ. Σ. Ελιοτ, αλλά έξω από το μέτρο που όρισαν οι προηγούμενοι αμερικανοί ποιητές.]

Κεντρικός χαρακτήρας του έργου είναι ένας οδηγός λεωφορείου ο Πάτερσον (ο οποίος μένει στην μικρή πόλη Πάτερσον του Νιού Τζέρσεϊ) που ζει στωικά την καθημερινή ρουτίνα του: κάθε πρωί οδηγεί μέσα στους δρόμους της πόλης, παρατηρώντας όλα όσα περνούν μπροστά από το παρμπρίζ του και ακούγοντας τις κάθε λογής συζητήσεις που κάνουν πίσω από την πλάτη του οι επιβάτες. Στα διαλείμματα γράφει ποιήματα σε ένα τετράδιο. Επιστρέφει­ στο σπίτι, όπου τον περιμένει η σύντροφός του Λόρα. Μια καλόκαρδη νεαρή Ασιατικής καταγωγής, η οποία διακοσμεί όλο το σπίτι με ασπρόμαυρα μοτίβα, ψήνει cupcakes και θέλει να γίνει τραγουδίστρια, αφού πρώτα μάθει να παίζει κιθάρα μέσω... YouTube. Το απόγευμα ο Πάτερσον βγάζει­ βόλτα τον σκύλο τους Μάρβιν. Σταματάει στο τοπικό μπαρ για μια μπίρα και κατόπιν γυρίζει στο σπίτι.

Σύμφωνα με τον σκηνοθέτη: «Πρέπει να εμπιστευόμαστε πρώτα τον εαυτό μας και αν κάνουμε τέχνη να ικανοποιούμε αυτόν. Να συνεργαζόμαστε μαζί του και να κάνουμε το καλύτερο δυνατό. Η επαφή με τον έξω κόσμο μόνο απορρύθμιση προκαλεί. Αυτή που χρειάζεται να εξασκούμε είναι τη διαίσθησή μας. Από τις πρώτες μου ταινίες έλεγα, ότι κάνουμε κινηματογράφο για τον εαυτό μας και μόνο. Αυτό μάλιστα είχε προκαλέσει και μια διαμάχη μου με τον Μπερνάρντο Μπερτολούτσι, έναν σκηνοθέτη που θαυμάζω για τη συμβολή του στην ιστορία και την ομορφιά του σινεμά, όταν πριν πολλά χρόνια είχαμε βρεθεί μαζί σε μια εκπομπή στην Ολλανδία. Μου είχε πει τότε θυμωμένος, μετά από μια τέτοια δήλωσή μου, ότι είναι κατακριτέο και ελιτίστικο να μην σκέφτομαι τον κόσμο αλλά μόνο τον εαυτό μου. Και του απάντησα, ότι είναι σεβαστά όσα μου λέει αλλά εγώ δεν θέλω να περάσω ένα μήνυμα στον κόσμο, αλλά να τον κάνω να αισθανθεί όσα αισθάνομαι εγώ για την ταινία αυτή. Έτσι έκανα και το «Πάτερσον», επηρεασμένος από την ποιητική σχολή της Νέας Υόρκης περί της ιδέας της γραφής από ένα άτομο: ο ποιητής στέκεται στην κορυφή του βουνού και λέει: Εδώ είναι αυτό που πιστεύω…

Ακολουθεί η τελευταία, και καλύτερη ίσως, σκηνή της ταινίας:

Η γραμμή

Υπάρχει ένα παλιό τραγούδι

που έλεγε ο παππούς μου

που έχει την ερώτηση,

«ή θα προτιμούσες να ήσουν ψάρι;»

Στο ίδιο τραγούδι υπάρχει η ίδια ερώτηση

αλλά με ένα ψάρι κι ένα γουρούνι,

αλλά αυτή που ακούω μερικές φορές

στο κεφάλι μου είναι αυτή με το ψάρι.

Μόνο αυτός ο ένας στίχος.

Θα προτιμούσες να ήσουν ψάρι;

Λες και το υπόλοιπο τραγούδι

δεν έπρεπε να υπάρχει.

Η πρωτοτυπία του Σωκράτη

Το πρώτο και πλέον αδιαμφισβήτητο, αυτό από το οποίο απορρέουν όλα τα άλλα, είναι ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο διαλέγεται. Παρά τις ατέρμονες συζητήσεις για τον ιστορικό Σωκράτη, το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό δεν επιδέχεται καμία αμφισβήτηση. […]

Ποια είναι λοιπόν τα χαρακτηριστικά αυτού του τρόπου διαλέγεσθαι; Καταρχήν, πρόκειται για διάλογο, κάτι που σημαίνει ότι ο Σωκράτης απευθύνεται σε ένα και μόνο άτομο κι όχι σε ομάδα ανθρώπων ή στο πλήθος, ακόμα και αν οι συζητήσεις διεξάγονται παρουσία περισσότερων προσώπων. Ο Σωκράτης ζητάει από το συνομιλητή του να μιλάει εξ ονόματός του και να καταθέσει τις δικές του σκέψεις. Όταν μάλιστα δεν συμβαίνει αυτό, ο Σωκράτης τον ανακαλεί στην τάξη. Ο συνομιλητής μπορεί να αναφερθεί στα λόγια κάποιου άλλου, αλλά υπό τον όρο ότι τα εκφέρει σαν προσωπική του άποψη. Έτσι, ενώ η συζήτηση μπορεί να άπτεται οποιουδήποτε θέματος, πρέπει να διεξάγεται πάντα στη βάση μιας προσωπικής εμπλοκής και δέσμευσης. Αυτό σημαίνει ότι αίρεται πάγια η αφηρημένη διάσταση της θέσεως του συνομιλητή. Αυτό, λέει ο Σωκράτης, το λες εσύ και, λέγοντάς το, εξυπακούεται ότι το έχεις επεξεργαστεί και υιοθετήσει. Δεν πρόκειται λοιπόν για φιλοσοφική διένεξη, αλλά για αντιπαράθεση όπου ο κάθε συνομιλητής αναλαμβάνει την ευθύνη των λόγων του.

Έπειτα, η μορφή που παίρνει η ροή της συζήτησης εξυπηρετεί τον ίδιο προσανατολισμό. Ο ομιλητής επιβάλλει στο συνομιλητή του ν’ απαντήσει μόνο λακωνικά, συχνά μάλιστα να αρκείται σε μια απλή έκφραση συγκατάθεσης, κάτι που βάζει τον τελευταίο σε θέση εξάρτησης ή υποταγής, τον κάνει να χειραγωγείται κυριολεκτικά από τον πρώτο. Αν του δινόταν η δυνατότητα να μιλήσει περισσότερο, θα μπορούσε ίσως να ξαναβρεί το έδαφος κάτω από τα πόδια του. Αλλά ο πρωταρχικός σκοπός είναι να αποπροσανατολιστεί.

Προς το σκοπό αυτό, ο διάλογος διεξάγεται με γοργούς ρυθμούς, έτσι ώστε ο συνομιλητής να μην έχει καν τη δυνατότητα να συνέλθει και να ανακτήσει έναν ειρμό σκέψης. Πρέπει οπωσδήποτε να χάσει τον έλεγχο. Σ’ αυτό συμβάλλει εξίσου η διαρκής αναίρεση. Σε ότι κι αν πει, υπάρχει αμέσως αντίλογος. Ειδικότερα, κάθε φορά που ο συνομιλητής προβάλλει κάποια ένσταση δίνοντας ένα παράδειγμα, ο ομιλητής του προτείνει ένα αντιπαράδειγμα. Ελάχιστη σημασία αν αυτό είναι αμφίβολης εγκυρότητας. Ελάχιστα επίσης ενδιαφέρει αν το θέμα της συζήτησης είναι σημαντικό και αν, ως τέτοιο, χρειάζεται και τη δέουσα αντιμετώπιση. Αυτό που πραγματικά ενδιαφέρει είναι να οδηγηθεί ο συνομιλητής σε απορία, να κοκκινίσει ή να νιώσει ντροπή, ώστε τελικά να μην ξέρει πια τι να πει ή αν καταφέρνει ακόμα να αρθρώσει λόγο, να μην ξέρει τι λέει. Στο τέλος του διαλόγου πρέπει να έχει πελαγώσει και να είναι ανίκανος να σκεφτεί: Τα λόγια του Σωκράτη επενεργούν σαν ναρκωτικό. Προσοχή όμως, αυτό συμβαίνει γιατί και ο ίδιος ο Σωκράτης έχει αφεθεί να ναρκωθεί (η νάρκη αυτή ναρκώσα: Μένων, 80c).

Στόχος λοιπόν του διαλόγου δεν είναι η αναζήτηση της αλήθειας –όπως θέλησε ο Πλάτωνας να μας κάνει να πιστέψουμε-, αλλά η εμπειρία της μη γνώσης. Το να μη σκεφτούμε για να μπορέσουμε να σκεφτούμε, το να μη σκεφτούμε για να μπορέσουμε να πράξουμε σκεπτόμενοι. Έτσι επιτυγχάνεται μια απαγκίστρωση από τις συνήθειες της σκέψης και της πράξης, συνήθειες που συνδέονται με ανεπίκαιρες πια βλέψεις ή περιστάσεις. Για να επιτευχθεί όμως μια τέτοια νίκη επί της γνώσης και της αρετής, αυτός που καθοδηγεί το διάλογο δεν πρέπει πια να είναι συμβαλλόμενο μέρος στη σχέση. Ο Σωκράτης εγκαταλείπει το συνομιλητή στη σύγχυσή του. Δεν μπορεί να κάνει τίποτα πια γ’ αυτόν, δεν μπορεί να τον βοηθήσει· και κυρίως δεν μπορεί να πάρει με κάποιον τρόπο τη θέση του, ούτε να του συμπαρασταθεί. Αποχωρεί, γιατί δεν είναι πια υπεύθυνος για τίποτα.

Η μη γνώση είναι βέβαια ένα πέρασμα σε άλλες γνώσεις και άλλες πρακτικές που πρέπει να γεννιούνται και ν’ ανανεώνονται διαρκώς. Είναι όμως κι ένας τόπος κι ένα περιβάλλον. Μπαίνοντας εκεί, μπαίνουμε σε μια αέναη κίνηση όπου συνδιαλέγονται αντιλήψεις που προέρχονται ταυτόχρονα από παντού κι απαιτούν ευφυείς, αν και ποτέ εντελώς συντονισμένες αντιδράσεις. Ωστόσο, δεν χρειάζεται πια να προβούμε σε σκέψεις που προηγούνται της πράξης ούτε σε πράξεις που απορρέουν από σκέψεις τις οποίες έχουμε επεξεργαστεί εκ των προτέρων. Η νόηση βρίσκεται μέσα στην ίδια την πράξη. Διαμορφώνεται σε συνάρτηση με το περιβάλλον που γνωρίζουμε, γιατί είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο πράττουμε.

Τότε ακριβώς επιτυγχάνεται η περίφημη ισοδυναμία γνώσης και αρετής, που μας εκτρέπει από τους συνήθεις τρόπους αντίληψης και πράξης. Για να αποκτήσουμε πρόσβαση σ’ αυτήν, δεν υπάρχει μέσο, γιατί η χρήση μέσου για να πετύχουμε αυτό το σκοπό θα μας έκανε να βγούμε από τον τόπο που ορίζουν τα ίδια τα πράγματα και τα γεγονότα. Συνεπώς η πρόσβαση σ’ αυτόν δεν επιτυγχάνεται με τη μαθητεία, αλλά μ’ ένα άλμα, πάντοτε απίθανο και πάντοτε απρόβλεπτο, γιατί εξαρτάται από το περιβάλλον και ταυτόχρονα από την ικανότητά μας ν’ αφεθούμε να βρεθούμε στον τόπο μας. Άλμα σημαίνει διακοπή της συνέχειας ανάμεσα στην κατάσταση όπου βρισκόμασταν πριν απ’ αυτό και στην κατάσταση όπου θα βρεθούμε κάνοντάς το· σημαίνει επίσης ότι, πριν το κάνουμε, δεν ξέρουμε ούτε που οδηγεί ούτε τι συνέπειες θα έχει. Το άλμα είναι αναγκαίο για να περάσουμε από το εξωτερικό στο εσωτερικό της συμφωνίας που υπάρχει πριν από μας. Δεν μπορούμε καν να πούμε ότι είμαστε ικανοί να το κάνουμε. Δεν είναι καν βέβαιο ότι μπορούμε να προετοιμαστούμε γι’ αυτό. Μπορούμε όμως σίγουρα να ενδιαφερθούμε γι’ αυτό το πιθανό εγχείρημα.

Είναι ένας τόπος όπου κάθε πρόβλημα επιλύεται εκ των προτέρων ή ήδη από την πρώτη επαφή μαζί του, γιατί δεν υπάρχει πια πρόβλημα όταν νιώθουμε άνετα μέσα σε μια κατάσταση και δεν μπορούμε να την κάνουμε διαφορετική από ότι είναι. Πρόβλημα υπάρχει όταν ορίζουμε λανθασμένα τα αίτια και τις συνέπειες μιας κατάστασης, ή όταν δεν αναγνωρίζουμε ή δεν ασπαζόμαστε όσα μας αποκαλύπτει. Ένα πρόβλημα είναι κάτι που αποκλείεται από την κίνηση του συνόλου ή την επίδραση του άμεσου περιβάλλοντος. Η ιδιάζουσα στάση του Σωκράτη απέναντι στα γεγονότα έχει ως συνέπεια την απάλειψη κάθε προβλήματος. Γιατί τα δέχεται όλα όπως είναι. Γιατί το να είναι κανείς μεθυσμένος ή το να μην πίνει ποτέ αποτελούν επεισόδια που δεν διαφέρουν ως προς την αξία τους. Και αξία δεν υπάρχει όταν δεν υπάρχει πια κρίση. Υπάρχουν μόνο θέσεις που σχετίζονται μεταξύ τους ποικιλοτρόπως.

Αν η ακρασία ή ακράτεια δεν είναι δυνατή, δηλαδή αν δεν λείπει ο αυτοέλεγχος, όπως διατείνεται ο Σωκράτης, είναι γιατί εμπεριέχεται ήδη στη θέση που ανταποκρίνεται στο γεγονός. Ο αυτοέλεγχος δεν χρειάζεται όσον είμαστε συντονισμένοι με ό,τι συμβαίνει εντός και εκτός μας. Το ίδιο ισχύει και με τη βεβαιότητα ότι κανείς δεν κάνει κακό με τη θέλησή του. Το «κάνω κακό ηθελημένα» προστίθεται στο «κάνω» σαν να επρόκειτο για ένα συστατικό που του έλειπε κι ότι το κακό υπάρχει ανεξάρτητα από το περιβάλλον όπου εγγράφεται η πράξη. Κάτι τέτοιο όμως δεν έχει κανένα νόημα για τον Σωκράτη ή για όποιον είναι πρόθυμος να εμπλακεί στο παιχνίδι που του προτείνεται, δηλαδή σ’ αυτό της επένδυσης του τόπου. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι τα περίφημα σωκρατικά γνωμικά δεν αποτελούν αρχές ή αλήθειες με καθολική ισχύ: ισχύουν αποκλειστικά και μόνο για όσους αφήνονται να καταληφθούν προκειμένου να μπορέσουν να φροντίσουν τον εαυτό τους.

Μ’ αυτήν την προοπτική, καταλαβαίνουμε γιατί η τέχνη του τεχνίτη εκλαμβάνεται ως μοντέλο. Ο Αριστοτέλης τονίζει ότι ο Σωκράτης αφήνει κατά μέρος τη διδασκαλία για να στρέψει το ενδιαφέρον του αποκλειστικά στην πρακτική του τεχνίτη όπως αυτή εμφανίζεται όταν η δεξιότητα έχει φτάσει στην ολοκλήρωσή της. Ο ολοκληρωμένος τεχνίτης δεν έχει πια κανένα πρόβλημα και κανένα δισταγμό (Φυσικά, Β 199b, 28). Η ολοκληρωμένη γνώση της τέχνης του έχει περάσει στην πρακτική του και, ως εκ τούτου η γνώση και η αρετή δεν μπορούν να είναι σε διάσταση. Όσο ο μαθητευόμενος βρίσκεται σε διαδικασία εκμάθησης, τελεί υπό το καθεστώς δοκιμών και λαθών, κι επομένως υπό το καθεστώς του καλού και του κακού στο πεδίο της δραστηριότητάς του. Γι’ αυτόν υπάρχει μια ηθική που του υποδεικνύει τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνει. Ο τεχνίτης όμως που είναι κύριος της τέχνης του δεν εμπίπτει σ’ αυτό το είδος διακρίσεων. Σκέπτεται αυτό που κάνει και κάνει αυτό που σκέπτεται· η σκέψη του ενέχεται σ’ αυτό που κάνει και στον τρόπο που το κάνει. Κατά συνέπεια, χάρη στο μοντέλο της τέχνης μπορούμε να απαλλαγούμε από την αναφορά σε μια ηθική που εδράζεται διάκριση καλού και κακού. Κάτι τέτοιο όμως θα μπορούσε να συνηγορήσει επίσης στο να εξαφανίσουμε τον Σωκράτη σαν ανατρεπτικό. Πως θα μπορούσε να λειτουργήσει μια κοινωνία αν δεν χρειαζόταν πια να επικυρώνει τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνουμε;

Το συγκεκριμένο μοντέλο ρίχνει φως και σε μια άλλη θεματική. Γιατί είναι εύκολο να ασκήσουμε την αρετή; Διότι αν είναι δύσκολο να γίνουμε ενάρετοι, είναι εύκολο να είμαστε ενάρετοι. Αυτό όμως είναι ανήκουστο. Όλοι ξέρουμε ότι πρέπει να κάνουμε προσπάθειες και να επιδείξουμε ισχυρή θέληση για να διατηρηθούμε στον σωστό δρόμο. Κι όμως, αν αληθεύει ότι ο μαθητευόμενος κοπιάζει περισσότερο για να πραγματοποιήσει, όπως οφείλει, ότι αναμένεται απ’ αυτόν, ο ολοκληρωμένος τεχνίτης αντίθετα, μπορεί να διατηρεί τις δυνάμεις στο ακέραιο παράγοντας τέλεια αντικείμενα. Το μόνο ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι να μάθουμε πως είναι δυνατό να περάσουμε από την εικόνα που μας παρέχει η χειρονακτική εργασία στην πραγματικότητα του κόσμου του ανθρώπου.

Εν τούτοις, ένα τέτοιο ερώτημα είναι άτοπο αν εκλάβουμε σαν δυνατό ότι περιγράφηκε παραπάνω, δηλαδή την εισαγωγή κάποιου στον τόπο του σε συνάρτηση με το περιβάλλον του. Ο Σωκράτης πραγματεύεται το νευραλγικό αυτό σημείο με δύο τρόπους, έναν θεωρητικό κι έναν πρακτικό.

Σε ότι αφορά τη θεωρία, αρκεί να πούμε πως ο άνθρωπος είναι ολοκληρωμένος, δηλαδή πως η ικανότητά του είναι δεδομένη και συνεπώς, δεν χρειάζεται να την κατακτήσει, αλλά να την αλλά να την αφήσει να διατηρηθεί και να αναπτυχθεί. Αυτό μάλιστα είναι εύκολο και δεν απαιτεί την παραμικρή προσπάθεια, γιατί είναι κάτι που ο άνθρωπος το διαθέτει ήδη. Ένας άνθρωπος μπορεί να μη γνωρίζει τι είναι δικαιοσύνη, αλλά γνωρίζει εξαρχής την ορθότητα πάνω στην οποία θεμελιώνονται οι ενδεδειγμένες σχέσεις, δηλαδή οι κατάλληλες για τις περιστάσεις, και τις τροποποιεί διαρκώς ώστε να διατηρούνται πάντα ενδεδειγμένες. 

Πως όμως καθιερώνεται αυτή η ορθότητα και πως γίνεται να τροποποιείται πάντα και να διατηρείται πάντα ενδεδειγμένη; Με άλλα λόγια, πως μπορεί  να εφαρμοστεί στην πράξη μια τέτοια θεωρία; Σε ότι αφορά τον εαυτό του, ο Σωκράτης, απαντά έμπρακτα: αποσύρεται στην εξώπορτα κάποιου σπιτιού. Σε ότι αφορά τους συνομιλητές του, απαντά: με την κατάληψη, ως συνέπεια των λόγων του ομιλητή, οι οποίοι παίρνουν τη θέση του τραγουδιού και του χορού, με την προϋπόθεση βέβαια ότι ο συνομιλητής αφήνεται να κατακλειστεί από λόγια που δεν έχουν πια νόημα. Είναι όμως αναγκαίο, γιατί αυτό που εισάγει στον άνθρωπο σε ό,τι πραγματικά είναι, δεν είναι τίποτ’ άλλο από τη μη γνώση. Και τότε η πρακτική γίνεται εφαρμογή της θεωρίας και για μια άλλη φορά η αρετή γίνεται γνώση.

Για να γίνει όμως αυτό, προϋποτίθεται ότι ο ομιλητής αρχίζει ο ίδιος να μη γνωρίζει, όπως λέει ο Σωκράτης στον Μένωνα, γιατί αλλιώς, δεν θα μπορούσε να προκαλεί το ίδιο αυτό πράγμα στο συνομιλητή του. Το να μη γνωρίζει, συνιστά γι’ αυτόν μια διαρκή άσκηση η οποία τον κάνει να ενεργεί ανάλογα με το ρόλο του που έχει ο τόπος του μέσα στο εκάστοτε περιβάλλον. Κανένα προαπαιτούμενο, καμία προϋπόθεση, καμία προεργασία δεν είναι δυνατό να υπάρξει στην καθιέρωση των αντιστοιχιών. Ακόμη και αν ανακινούνται στοιχεία του παρελθόντος, με την είσοδο τους σ’ ένα νέο σύστημα σχέσεων γίνονται αυτοστιγμεί νέα.

Francois Roustang, Το μυστικό του Σωκράτη για την αλλαγή της ζωής 

(Εκδόσεις Κέλευθος, 2013, σελ. 14-21)

Η σημασία του αρχικού στόχου

Ghost Dog: The Way of the Samurai. Μια ταινία του Jim Jarmusch με πρωταγωνιστή τον Forest Whitaker. Είναι δομημένη πάνω στο κείμενο ενός Γιαπωνέζου πολεμιστή του 18ου αιώνα, του Yamamoto Tsunetomo. Το «Ηagakure: The Book Of The Samurai» είναι ένα μικρό βιβλίο με αφορισμούς που χωρίζονται από ένα μικρό σύμβολο, δίνοντας ανάσες στο κείμενο.

Το απόσπασμα που ακολουθεί αναφέρεται στη σημασία του αρχικού στόχου: 

Ένας γέροντας είπε κάποτε πως όταν σκοτώνεις εχθρό… είναι σαν να σκοτώνει ένα γεράκι το θήραμά του. Έστω και αν βρεθεί ανάμεσα σε χιλιάδες θηράματα …σημασία δίνει μόνο στο θήραμα που σημάδεψε στην αρχή.

Σωκράτης και Ζεν

Ένας πολεμοχαρής σαμουράι, λέει ένα παλιό γιαπωνέζικο παραμύθι, κάποτε προκάλεσε ένα δάσκαλο του Ζεν να του εξηγήσει την έννοια του παράδεισου και  της κόλασης. Όμως ο μοναχός απάντησε με περιφρόνηση: «Δεν είσαι παρά ένας τιποτένιος -δεν μπορώ να χάνω τον καιρό μου με τους ομοίους σου!».

Με θιγμένο εγωισμό, ο σαμουράι τράβηξε οργισμένος το σπαθί του από το θηκάρι  ουρλιάζοντας: «Θα μπορούσα να σε σκοτώσω για την αναίδειά σου».

«Αυτό», είπε ήρεμα ο μοναχός, «είναι η κόλαση».

Ξαφνιασμένος, αναγνωρίζοντας πόσο αλήθεια ήταν αυτό που του έλεγε ο δάσκαλος σχετικά με την οργή που τον είχε κυριέψει, ο σαμουράι ηρέμησε, έκρυψε το σπαθί στο θηκάρι και υποκλίθηκε, ευχαριστώντας το μοναχό για τη βαθιά του γνώση.

«Και αυτό», είπε ο μοναχός, «είναι ο παράδεισος».

Η αιφνίδια συνειδητοποίηση από τον σαμουράι της ίδιας του της ταραχής δείχνει την καίρια διαφορά ανάμεσα στο να καταλαμβάνεσαι από ένα συναίσθημα και στο να αντιλαμβάνεσαι ότι παρασύρεσαι από αυτό. Η ρήση του Σωκράτη «γνώθι σαυτόν» εκφράζει αυτόν ακριβώς το θεμέλιο λίθο της συναισθηματικής νοημοσύνης: να αντιλαμβάνεσαι τα συναισθήματά σου μόλις γεννηθούν μέσα σου.

Daniel Goleman, Η συναισθηματική νοημοσύνη 

[Ελληνικά Γράμματα, 1998, σελ. 83]

Ο τρόπος του Κουνγκ Φου

Η τηλεοπτική σειρά Marco Polo αφηγείται τις περιπέτειες του φημισμένου Ιταλού εξερευνητή τον 13ο αιώνα στην Κίνα, στην αυλή του Μογγόλου ηγεμόνα του 13ου αιώνα, Κουμπλάι Χαν (εγγονού του Τζένγκις). Ίντριγκα, εξαπάτηση, αιματοχυσία και ερωτισμός σε όλο τους το μεγαλείο!

Στο τρίτο επεισόδιο (Feast) της πρώτης  σεζόν, ο Μάρκο μυείται στα μυστικά της τέχνης του Κουνγκ Φου από έναν τυφλό μοναχό Σαολίν:

Στο Κουνγκ Φου λέμε: «Το ένα χέρι ψεύδεται… ενώ το άλλο λέει την αλήθεια.»

Αν κάποια ημέρα γυρίσεις πίσω, στη Δύση… τι θα τους λες, για αυτόν τον παράξενο κόσμο του Κουνγκ Φου;

Θα τους λες ότι είναι ένας τρόπος να μάχεσαι; Ή θα πεις ότι σαν μοναχός Σαολίν … επικαλείσαι τα πνεύματα του Γερανού και του Τίγρη;

Κουνγκ Φου.

Σημαίνει, υπέρτατη ικανότητα μέσα από σκληρή δουλειά. Ένας μεγάλος ποιητής, φτάνει το επίπεδο του Κουνγκ Φου. Ο ζωγράφος, ο καλλιγράφος, μπορούν να πουν ότι έχουν το Κουνγκ Φου. Ακόμα και ένας μάγειρας, αυτός που σκουπίζει τις σκάλες… ή ένας επιδέξιος υπηρέτης, μπορεί να έχει το Κουνγκ Φου.

Εξάσκηση. Προετοιμασία, ατελείωτη επανάληψη. Μέχρι να εξαντληθεί το μυαλό και να πονέσουν τα κόκκαλα. Μέχρι να είσαι κουρασμένος ακόμα και για να ιδρώσεις… να μην μπορείς ούτε να ανασάνεις. Αυτός είναι ο τρόπος. Ο μοναδικός τρόπος για να κατέχεις το Κουνγκ Φου.

Παρελθόν - παρόν - μέλλον

Η παρούσα στιγμή

Ghost Dog: The Way of the Samurai. Μια ταινία του Jim Jarmusch με πρωταγωνιστή τον Forest Whitaker. Είναι δομημένη πάνω στο κείμενο ενός Γιαπωνέζου πολεμιστή του 18ου αιώνα, του Yamamoto Tsunetomo. Το «Ηagakure: The Book Of The Samurai» είναι ένα μικρό βιβλίο με αφορισμούς που χωρίζονται από ένα μικρό σύμβολο, δίνοντας ανάσες στο κείμενο.

Ένας μυστηριώδης επαγγελματίας δολοφόνος ακολουθεί κατά γράμμα τον αυστηρό κώδικα ενός αρχαίου κειμένου των Σαμουράι. Όταν ο προσωπικός κώδικας τιμής του προδίδεται από τη μαφιόζικη οικογένεια που του αναθέτει «δουλειές», εκείνος αντιδρά σύμφωνα με τον «Τρόπο των Σαμουράι».

Η σκηνή που ακολουθεί είναι αφιερωμένη στη σημασία της παρούσας στιγμής:

Δεν υπάρχει τίποτα παρά μόνο ο σκοπός της παρούσας στιγμής.

Ολόκληρη η ανθρώπινη ζωή είναι διαδοχή στιγμών.

Αν κανείς κατανοήσει την παρούσα στιγμή… δεν θα έχει κανέναν άλλο στόχο.

Πως δεν είναι τα πράγματα

Η εκδίκηση

Τα επίπεδα στην αναζήτηση της γνώσης

Ένας ξιφομάχος είπε στα χρόνια της πτώσης του: «Στη ζωή του ανθρώπου υπάρχουν διάφορα επίπεδα στην αναζήτηση της γνώσης. Στο χαμηλότερο επίπεδο, ένας άνθρωπος μελετάει αλλά τίποτα δεν βγαίνει απ’ αυτό, και νιώθει ότι, τόσο ο ίδιος όσο και οι άλλοι, δεν έχουν καμία δεξιότητα. Στο σημείο αυτό είναι άχρηστος. Στο μεσαίο επίπεδο, είναι ακόμη άχρηστος, όμως έχει συναίσθηση της ανεπάρκειας του και μπορεί να δει και την ανεπάρκεια των άλλων. Σε υψηλότερο επίπεδο, νιώθει υπερηφάνεια για τις ικανότητες του, χαίρεται όταν οι άλλοι τον επαινούν και στεναχωριέται για την έλλειψη ικανότητας στους συντρόφους του. Αυτός ο άνθρωπος έχει αξία. Στο ύψιστο επίπεδο έχει το ύφος κάποιου που δεν γνωρίζει τίποτα».

Αυτά είναι τα επίπεδα γενικά. Όμως υπάρχει ένα επίπεδο υπέρβασης, και αυτό είναι το πιο έξοχο απ’ όλα. Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι το να μπεις βαθιά σε ένα Δρόμο δεν έχει τέλος και ποτέ δεν θεωρεί ότι έχει φτάσει στο τέλος.[1] Γνωρίζει πραγματικά τις ανεπάρκειες του και ποτέ στη ζωή του δεν σκέφτεται ότι έχει πετύχει. Δεν κάνει περήφανες σκέψεις αλλά με ταπεινότητα ακολουθεί το Δρόμο μέχρι το τέλος. Λένε ότι ο δάσκαλος Yagyu είπε κάποτε: «Δεν γνωρίζω τον τρόπο να νικήσω άλλους, αλλά τον τρόπο να νικάω τον εαυτό μου».

Προχώρα κάθε μέρα της ζωής σου, γινόμενος πιο επιδέξιος από χθες, πιο επιδέξιος από σήμερα. Αυτό δεν σταματάει ποτέ.

Yamamoto Tsunetomo, HAGAGURE: Ο Δρόμος των Σαμουράι 

(Αλκίμαχον, 2002, σελ. 34-35)

---

[1] Δρόμος: Ντο – μπορεί να σημαίνει κάποια τέχνη όπως το Κεν – ντο, τον «Δρόμο του Ξίφους», ή τον οικουμενικό Δρόμο του Ταοϊσμού ή του Βουδισμού. Συχνά δεν υπάρχει ξεκάθαρη διαφορά ανάμεσα στα δύο, καθώς η βασική ιδέα είναι ότι το μεγαλύτερο μπορεί να επιτευχθεί μέσα από το μικρότερο.

Η ουσία του Δρόμου των Σαμουράι

Ο Δρόμος του Σαμουράι βρίσκεται στον θάνατο. Όταν φτάνει στο δίλημμα ζωή ή θάνατος, υπάρχει μόνον η γρήγορη επιλογή του θανάτου. Δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο. Να είσαι αποφασισμένος και προχώρα. Η άποψη ότι το να πεθάνει κανείς χωρίς να έχει πετύχει τον σκοπό του, είναι σκυλίσιος θάνατος, είναι η επιπόλαιη στάση των διανοουμένων. Όταν κάποιος πιέζεται να επιλέξει ανάμεσα σε ζωή και θάνατο, δεν είναι ανάγκη να κερδίσει τον σκοπό του.

Όλοι θέλουμε να ζήσουμε. Και σε με μεγάλο βαθμό προσαρμόζουμε τη λογική μας σε αυτό που μας αρέσει. Αλλά το να συνεχίσουμε να ζούμε χωρίς να έχουμε πετύχει τον σκοπό μας, είναι δειλία. Αυτή είναι μια λεπτή, επικίνδυνη γραμμή. Το να πεθάνει κανείς χωρίς να έχει πετύχει τον σκοπό του είναι σκυλίσιος θάνατος και φανατισμός. Αλλά δεν υπάρχει ντροπή σ’ αυτό. Αυτή είναι η ουσία του Δρόμου του Σαμουράι. 

Αν μπορεί κάποιος, ησυχάζοντας την καρδιά του πρωί και βράδυ, να ζει σαν το σώμα του να ήταν ήδη νεκρό, κερδίζει την ελευθερία στον Δρόμο. Όλη του η ζωή θα είναι χωρίς ψόγο και θα πετύχει στην αποστολή του.

Yamamoto Tsunetomo, HAGAGURE: Ο Δρόμος των Σαμουράι

(Αλκίμαχον, 2002, σελ. 27)

 *

Ghost Dog: The Way of the Samurai. Μια ταινία του Jim Jarmusch με πρωταγωνιστή τον Forest Whitaker. Είναι δομημένη πάνω στο κείμενο ενός Γιαπωνέζου πολεμιστή του 18ου αιώνα, του Yamamoto Tsunetomo. Το «Ηagakure: The Book Of The Samurai» είναι ένα μικρό βιβλίο με αφορισμούς που χωρίζονται από ένα μικρό σύμβολο, δίνοντας ανάσες στο κείμενο.

Ένας μυστηριώδης επαγγελματίας δολοφόνος ακολουθεί κατά γράμμα τον αυστηρό κώδικα ενός αρχαίου κειμένου των Σαμουράι. Όταν ο προσωπικός κώδικας τιμής του προδίδεται από τη μαφιόζικη οικογένεια που του αναθέτει «δουλειές», εκείνος αντιδρά σύμφωνα με τον «Τρόπο των Σαμουράι».

Στην πρώτη σκηνή της ταινίας, ο πρωταγωνιστής διαβάζει τα αποσπάσματα του βιβλίου που αναφέρονται στην πεμπτουσία του δρόμου του Σαμουράι:

Ο τρόπος των Σαμουράι βασίζεται στο θάνατο. Πρέπει καθημερινά να συλλογίζονται το θάνατο. Κάθε μέρα, όταν το σώμα και ο νους είναι γαλήνια… πρέπει να συλλογίζονται ότι χάνουν τη ζωή τους από βέλη… τουφέκια, δόρατα και σπαθιά… ότι τους παρασύρουν αφρισμένα κύματα, τους καίνε φλόγες… τους χτυπά αστραπή και τους βρίσκει ο θάνατος σε σεισμό… ότι πέφτουν από γκρεμούς και πεθαίνουν από αρρώστια… ή τελούν το «σέπουκου» όταν πεθαίνει ο κύριός τους. Αυτή είναι η πεμπτουσία του τρόπου των Σαμουράι.

Αυτός που γνωρίζει και αυτός που μιλάει

Ούτε νίκη ούτε ήττα

Το αληθινό πνεύμα της φιλοσοφίας του Ζεν

Ήρων, Ζεν και Αϊνστάιν

Σε μία σκηνή του 8ου επεισοδίου της τέταρτης σεζόν (Tabu) της τηλεοπτικής σειράς "Numb3rs", οι πρωταγωνιστές συζητούν για την πηγή του Ήρωνα του Αλεξανδρινού, το Ζεν και τη θέση του Αϊνστάιν για τη θρησκεία:

Τσαρλς: Το πήρες αυτό από το αγαπημένο σου κατάστημα;

Λάρρι: Όχι Τσαρλς. Αυτό δεν μπορείς να το αγοράσεις σε κανένα κατάστημα. Κατασκεύασα τη δική μου πηγή του Ήρωνα.

Αμίτα: Ονομάστηκε από τον Ήρωνα τον Αλεξανδρινό, τον Έλληνα μαθηματικό και μηχανικό. Ξέρεις, από την στιγμή που έχουμε την σωστή πίεση, το νερό ρέει κάτω από τη δική του πίεση.

Τσαρλς: Και πως αυτό γίνεται μέρος της επίτευξης του δικού σου Ζεν, Λάρρι;

Λάρρι: Ο Αϊνστάιν είπε ότι η θρησκεία, πρέπει να προέρχεται από την εμπειρία όλων των πραγμάτων και φυσικών και πνευματικών σε μια μεστή ενότητα. Τώρα φτιαγμένο από τα κομμάτια της παλιάς μου βιβλιοθήκης, αυτή η πηγή είναι το τέλειο ανάλογο της τέλειας ολοκλήρωσης και της φυσικής και της πνευματικής ζωής μου.  

Οι τρεις αρχές που πρέπει να ακολουθούμε

Η τηλεοπτική σειρά Kung Fu (1972 – 1975) είναι μια από τις καλύτερες που έχουμε παρακολουθήσει. Ακολουθεί τις περιπέτειες του Kwai Chang Caine (David Carradine), ενός αμερικανοκινέζου μοναχού Σαολίν, στην αμερικανική Άγρια Δύση.

Στο όγδοο επεισόδιο (Sun and Cloud Shadow) της πρώτης σεζόν ο Δάσκαλος αναφέρει στον Μαθητή του τις τρεις αρχές που ακολουθεί:

Δάσκαλος: Έχω τρεις αρχές που θυμάμαι και ακολουθώ:

Η πρώτη είναι η ευσπλαχνία, γιατί από αυτή έρχεται το κουράγιο.

Η δεύτερη είναι η λιτότητα, γιατί σε κάνει γενναιόδωρο.

Η Τρίτη είναι η ταπεινότητα, γιατί σε οδηγεί στην αρχηγία.

Μαθητής: Παράξενες αρχές. Πώς να τις κρατήσω και να τις ακολουθώ; Στη μνήμη; 

Δάσκαλος: Όχι νεαρέ μου, όχι στη μνήμη … αλλά στις πράξεις σου.

Ζεν

Η προέλευση του Ζεν

Η παράδοση λέει πως ο εμπνευστής του Ζεν ήταν ό ίδιος ο Βούδας. Όταν δίδασκε στο όρος της κορυφής του Όρνιου, χιλιάδες άνθρωποι πήγαν να τον ακούσουν να μιλάει. Κάθισε μπροστά τους σιωπηλός. Η ώρα περνάει και η σιγή συνεχιζόταν. Τελικά σήκωσε ψηλά ένα λουλούδι. Κανένας δεν κατάλαβε τη χειρονομία εκτός από τον Μαχακασιάπα που χαμογέλασε, αφού κατάλαβε πως τα λόγια δεν μπορούν να ανταγωνιστούν ένα ζωντανό λουλούδι.

Αντιλήφθηκε την ουσία της διδασκαλίας του Βούδα άμεσα και με αυτό το περιστατικό έλαβε χώρα η πρώτη μετάδοση της φώτισης από μυαλό σε μυαλό. Η γενεαλογία της μετάδοσης που ξεκίνησε τότε, έχει κεφαλαιώδη σημασία για το Ζεν, γιατί η αυθεντικότητα της εμπειρίας της φώτισης προϋποθέτει ότι η μετάδοση πρέπει να γίνει από ένα φωτισμένο δάσκαλο. Αυτή η άμεση μετάδοση από δάσκαλο σε μαθητή έχει διατηρήσει το Ζεν ζωντανό και δραστήριο ανά τους αιώνες. 

Μποντιντάρμα

Η ραγδαία ανάπτυξη του Ζεν ξεκίνησε από την Κίνα της δυναστείας των Τανγκ, όπου ήταν γνωστό ως Τσαν. Ο Ινδός μοναχός Μποντιντάρμα έφερε τον Βουδισμό στην Κίνα όπου άρχισε να συγχωνεύεται με τον Ταοϊσμό, […]

Όταν ο Μποντιντάρμα έφτασε στην Κίνα έγινε δεκτός από τον αυτοκράτορα Γου, ο οποίος είχε ασπαστεί τον Βουδισμό και του άρεσε πολύ να φορά βουδιστικά ράσα και να απαγγέλλει ψαλμούς. Ο αυτοκράτωρ παρουσιάζεται στις απεικονίσεις σαν καλλιεργημένος, εκλεπτυσμένος αριστοκράτης. Ο Μποντιντάρμα παρουσιάζεται σαν άγριος, απολίτιστος βάρβαρος με γουρλωμένα μάτια και φουντωτή γενειάδα. Υπήρξε ο πρώτος πατριάρχης του Βουδισμού στην Κίνα.

Αυτοκράτωρ: Από τότε που ανέβηκα στον θρόνο, έχτισα πολλούς ναούς, μετέφρασα πολυάριθμα Βουδιστικά κείμενα και ευνόησα τη μοναστική ζωή. Πόσοι έπαινοι μου αξίζουν;

Μποντιντάρμα: Κανένας.

Αυτοκράτωρ: Γιατί;

Μποντιντάρμα: Όλα αυτά είναι ασήμαντες πράξεις. Μια πραγματική αξιέπαινη πράξη βγαίνει κατευθείαν από την καρδιά μας και δεν έχει να κάνει με τα εγκόσμια επιτεύγματα.

Αυτοκράτωρ: Τότε γιατί πράγμα μιλάει το ιερό σου δόγμα.

Μποντιντάρμα: Για την απέραντη κενότητα, τίποτα το ιερό.

Αυτοκράτωρ: Τότε ποιος είσαι;

Μποντιντάρμα: Δεν ξέρω.

Ο Μποντιντάρμα είχε αποκαλύψει την ουσία της διδασκαλίας του χωρίς ο αυτοκράτορας να αντιληφθεί το παραμικρό. Ο Μποντιντάρμα έγραψε ένα στίχο που συνοψίζει το αληθινό πνεύμα της φιλοσοφίας του Ζεν.

Μια ιδιαίτερη μετάδοση έξω από τις γραφές που δεν στηρίζεται σε λέξεις και γράμματα, μια άμεση κατεύθυνση του ανθρώπινου νου προς την επίτευξη της φώτισης.

Ο χαρακτήρας των διδασκαλιών του Μποντιντάρμα ήταν ουσιαστικά ινδικός. Ένα μεταγενέστερος δάσκαλος, ο Χούι Νενγκ, το 7^ο αιώνα, ήταν που έδωσε στο Ζεν την ιδιαίτερη κινεζική του απόχρωση.

Ο Χούι Νενγκ καταγόταν από φτωχή οικογένεια, ήταν αγράμματος και εξασφάλιζε τον επιούσιο πουλώντας καυσόξηλα. Μια μέρα βρισκόταν σε ένα σπίτι και άκουσε κάποιον απ’ έξω να απαγγέλει τη Διαμαντένια Σούτρα:

Άσε ελεύθερο το μυαλό σου να πλανιέται, χωρίς να σταματάει κάπου.

Ακούγοντάς το, βίωσε την εμπειρία της φώτισης. […] Όταν ο Χούι Νενγκ πήρε τον τίτλο του 6^ου Πατριάρχη, […] εγκαθίδρυσε έναν πραγματικό κινεζικό Βουδισμό. Η ριζοσπαστική απόρριψη της προσήλωσης στα γραπτά κείμενα, για την οποία έμπνευση ήταν η κοσμιότητα και το χιούμορ του Ταοϊσμού, ήταν η απαρχή της μεγάλης γενεαλογίας του Ζεν στην Κίνα.

Μέθοδοι Ζεν

Ο Χούι Νενγκ καθιέρωσε τους δύο πυλώνες του Ζεν: τον διαλογισμό ζαζεν και τη μελέτη των κόαν.

Ζαζεν: ο διαλογισμός ζαζεν ήταν ουσιαστικά παρόμοιος με τεχνικές που διδάσκονταν και αλλού. Στο ζαζεν, η νοητική αντίληψη της φύσης του Βούδα μπορούσε να μετουσιωθεί σε άμεση προσωπική αποδοχή της αλήθειας.

Μελέτη των κόαν: Η μελέτη των κόαν ήταν μια καινοτομία που εισήγαγε στον Βουδισμό το Ζεν. Κόαν ονομάζεται οποιαδήποτε φράση του Βούδα, το συμπέρασμα από μια διδασκαλία του Ζεν, ή ένα επεισόδιο από τη ζωή ενός δασκάλου. Κάθε κόαν αποκαλύπτει στοιχεία της φύσης της απόλυτης πραγματικότητας. Το παράδοξο είναι απαραίτητο συστατικό, καθώς υπερβαίνει τη θεωρητική ή τη λογική σκέψη.

Το πρώτο κόαν αφορούσε μια φράση του Χούι Νενγκ:

Μοναχός: Πως θα απαλλαγώ από την άγνοια;

Χούι Νενγκ: Σταμάτα να τρέχεις πίσω από τα πράγματα, σταμάτα να σκέφτεσαι τι είναι σωστό ή λάθος και απλώς δες, τώρα αυτή τη στιγμή, πως έμοιαζε το πραγματικό σου πρόσωπο προτού γεννηθούν ο πατέρας σου και η μητέρα σου.

Είμαστε μαθημένοι να δίνουμε θεωρητικές απαντήσεις στα ζητήματα που μας απασχολούν και όταν ανακαλύπτουμε, ότι δεν υπάρχει απάντηση για κάποιο ερώτημα αναστατωνόμαστε. Η μελέτη του κόαν είναι ειδικά σχεδιασμένη ώστε να βραχυκυκλώνει όλη τη νοητική διαδικασία και ο ενδιαφερόμενος να αποτελεί άμεση αντίληψη της πραγματικότητας.

Οι απαντήσεις στα κόαν συχνά φαντάζουν σαν εξυπνακίστικοι αφορισμοί […] Ορισμένα βιβλία καταγράφουν τις «σωστές απαντήσεις» στα κόαν, αλλά, αν δεν συνοδεύονται από τη διαδικασία καθαρισμού του μυαλού από τον θεωρητικό τρόπο σκέψης, η νοητική εκμάθησή τους είναι άχρηστη […] Περίπου τον 10^ο αιώνα, ο Βουδισμός στην Κίνα έχασε την ισχύ του […] Εκείνη την εποχή το ζωντανό πνεύμα της Βουδιστικής παράδοσης μεταλαμπαδεύτηκε στην Ιαπωνία.

Το Ζεν στην Ιαπωνία

Ο Βουδισμός εισήχθη στην Ιαπωνία περίπου τον 6^ο αιώνα, συγχρόνως με τη ραγδαία αφομοίωση κάθε κινεζικού στοιχείου. Η Κίνα είχε έναν εκπληκτικά προηγμένο πολιτισμό και οι Ιάπωνες ηγέτες θεωρούσαν ότι η χώρα τους υστερούσε απέναντί της […]

Τα δόγματα που πρέσβευαν το υπερφυσικό ήταν έξω από την ιαπωνική κουλτούρα. Η τοπική θρησκεία ήταν το Σίντο, το οποίο χαρακτηρίζεται από την πίστη σε μια πλειάδα θεοτήτων που ονομάζονται Κάμι. Κάθε μυστηριώδης κοιλάδα, βουνό, βράχος, αιωνόβιο δέντρο, φίδι, κεραυνός ή φλόγα θεωρείται άξιο λατρείας, επειδή συνδέεται με τη στοιχειώδη πλευρά της πραγματικότητας. Η επίκληση αυτής της στοιχειώδους ιδιότητας, στην οποία το Κάμι μπορούσε να εισέλθει έγινε τμήμα του ιαπωνικού χαρακτήρα. Κανένα τμήμα της καθημερινής ζωής, δεν ήταν αποκλεισμένο από τη σχέση με τις θεότητες –το σπίτι είχε το Κάμι του, το τζάκι είχε το Κάμι του- κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα αποκτούσε δεσμό μαζί τους. Οι αφαιρετικές υποθέσεις για την ύπαρξη ενός υπερφυσικού κόσμου, πέρα από τον πραγματικό, ήταν ξένη για τον ιαπωνικό πολιτισμό. 

Η διδασκαλία του Ζεν

Ο Ναν-Ιν, σύγχρονος δάσκαλος του Ζεν, συνάντησε έναν καθηγητή πανεπιστημίου.

Καθηγητής: Ναν-Ιν, ήρθα να σε ρωτήσω για το Ζεν.

Ναν-ιν: Κάθισε κύριε καθηγητά να πιούμε ένα τσάι.

Σερβίρισε το τσάι και γέμισε το φλιτζάνι του καθηγητή μέχρι που ξεχείλισε. Ο καθηγητής κοίταζε με φρίκη, ώσπου δεν κατάφερε να συγκρατηθεί.

Καθηγητής: Σταμάτα να βάζεις γέμισε!

Ναν-ιν: Όπως το φλιτζάνι, είσαι γεμάτος από τις υποθέσεις και τις απόψεις σου. Πως μπορώ να σου διδάξω το Ζεν, αν πρώτα δεν αδειάσεις το φλιτζάνι σου;

Το Ζεν προσαρμόστηκε στην τοπική κουλτούρα τονίζοντας τη σημασία του «εδώ και τώρα». Η διδασκαλία του Ζεν χρησιμοποιεί πάντα την παραδοξολογία και συχνά το αστείο, όπως και παραδείγματα από την καθημερινή ζωή μόνο και μόνο για να τα αναιρέσει. Οι δάσκαλοι του Ζεν δεν είχαν ενδοιασμούς στην προσπάθειά τους να πείσουν τους μαθητές τους να αποβάλουν τον καθιερωμένο τρόπο σκέψης τους. Οι τακτικές τους ήταν αντισυμβατικές και ορισμένες φορές, φαινομενικά σκληρές […]

Ο Βουδισμός επηρέασε τον τρόπο άσκησης του πολέμου, ώστε η νίκη μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς να σκοτώσεις τον εχθρό. Οι ιαπωνικές πολεμικές τέχνες οδηγούν στην κατανόηση∙ η επιθετικότητα δεν έχει καμιά θέση ανάμεσά τους. Για παράδειγμα, υπάρχει μια ιστορία για έναν σαμουράι που λεγόταν Μπόκουντεν· καθόταν σε ένα μικρό πέρασμα, γεμάτο κόσμο, κι ένας ξιφομάχος στη βάρκα καυχιόταν για την απαράμιλλη δεξιότητα του στο σπαθί. Τον ρωτάει:

Ξιφομάχος: Από πια σχολή είσαι;

Σαμουράι: Είμαι από τη σχολή της νίκης δίχως χέρια.

Ξιφομάχος: Σε προκαλώ σε μονομαχία.

Σαμουράι: Όπως θέλεις, αλλά προτείνω να κατέβουμε στο νησί για να μην τραυματίσουμε κάποιον άλλο.

Ξιφομάχος: Σύμφωνοι.

Μόλις η βάρκα έφτασε στην ακτή, πήδηξε έξω, πήρε θέση άμυνας και τράβηξε το σπαθί του. Ο Μπόκουντεν φάνηκε να ακολουθεί τον αντίπαλό του, αλλά ξαφνικά έσπρωξε τη βάρκα πίσω στο ρεύμα. Φώναξε στον παρατημένο ξιφομάχο:

Έτσι νικάς τον εχθρό σου δίχως να χρησιμοποιήσεις τα χέρια σου.

Το Ζεν επηρεάζει όλους τους τομείς του ιαπωνικού πολιτισμού ακόμη και σήμερα. […]

Jane Hoppe, Βουδισμός: Εικονογραφημένος οδηγός

Εικονογράφηση: Borin Van Loon 

(Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2011, σ. 86-106)