Οι τοπικές διαμάχες και η ευρύτερη περιοχή

Ο «άνθρωπος του Βιτρούβιου»

Οι Έλληνες της κλασικής εποχής υπέθεταν πως σε κάθε έργο τέχνης υπάρχει ένας κανόνας. Η έννοια του κανόνα στις πλαστικές τέχνες αντιστοιχούσε με την έννοια του νόμου στη μουσική. Τελικά οι δυο αυτοί όροι απέκτησαν το ίδιο νόημα. […]

Ο κανόνας της γλυπτικής

Οι Έλληνες γλύπτες επιχείρησαν και αυτοί να θεμελιώσουν έναν κανόνα για την τέχνη τους. […] Όπως μας λέει ο Γαληνός, το ωραίο το συναντάμε στη συμμετρία των μερών, «που αυτό θα πει [στη συμμετρία] του κάθε δάκτυλου με το κάθε δάκτυλο και όλων των δακτύλων με την παλάμη και τον καρπό, και αυτών με πήχη, και του πήχη με τον βραχίονα, και του κάθε μέρους με όλα τα μέρη [του σώματος], όπως ακριβώς έχει γραφτεί στον Κανόνα του Πολύκλειτου.»[1]

Και ο Βιτρούβιος, σε παρόμοιο ύφος, μας λέει: «Η φύση συνέθεσε το σώμα του ανθρώπου έτσι, ώστε το πρόσωπο, από το πηγούνι ως την κορυφή του μετώπου και τις ρίζες των μαλλιών, να έχει μήκος ίσο προ το 1/10 [του συνολικού ύψους]» και προχωρεί ορίζοντας αριθμητικά τις αναλογίες των διάφορων μερών του ανθρώπινου σώματος.[2] Τον κανόνα αυτό τον τηρούσαν αυστηρά οι κλασικοί γλύπτες. Ο Πολύκλειτος, στο μοναδικό διασωθέν απόσπασμα από την πραγματεία του υποστηρίζει πως σε ένα έργο τέχνης «η τελειότητα εξαρτάται από πολλές αριθμητικές σχέσεις· σημαντικό ρόλο παίζουν οι μικρές παραλλαγές».[3]

Ο κανόνας των γλυπτών είχε σχέση με τη φύση και όχι με την τέχνη. Υπολόγιζε τις αναλογίες που εμφανίζονταν στη φύση, ιδίως στο καλογυμνασμένο σώμα αντρικό σώμα. Ο κανόνας τους ήταν «ανθρωποκεντρικός» και ως τέτοιος; Που ήταν δεν έθετε αρχές για το κατά πόσο ένας γλύπτης είχε το δικαίωμα να εισαγάγει διορθώσεις στην ανατομία και την προοπτική, ώστε να βελτιώσει τη φύση. […]

Ο κανόνας των γλυπτών κάλυπτε όχι μόνο τις αναλογίες του σώματος ως όλον, αλλά των και των μερών του, ιδιαιτέρως τις αναλογίες του προσώπου. Χώριζαν το πρόσωπο σε τρία μέρη: το μέτωπο, τη μύτη και τα χείλη μαζί με το πηγούνι. Γράφει ο Βιτρούβιος: «το κάτω άκρο του πηγουνιού απέχει από τα ρουθούνια το 1/3 του μήκους του προσώπου· η μύτη από το κάτω άκρο των ρουθουνιών ως το μέσον της γραμμής των φρυδιών, το ίδιο. Από τη γραμμή αυτή μέχρι τις ρίζες των μαλλιών, το μέτωπο έχει επίσης μήκος ίσο με το 1/3 [του μήκους του προσώπου].»[4] […]

Homoquadratus: σχέδιο του Cesariano από την 

έκδοση του Βιτρούβιου το 1521.

Κατά την κλασική περίοδο, είχε επίσης καθιερωθεί η άποψη πως το σώμα ενός ιδανικά διαπλασμένου ανθρώπου μπορεί να περικλειστεί εντός των απλών γεωμετρικών σχημάτων του κύκλου και του τετραγώνου. […] η άποψη αυτή γέννησε την ιδέα του τετράγωνου ανθρώπου (ανήρ τετράγωνος – homoquadratus), μια ιδέα που επιβίωσε στην τέχνη της ανατομίας μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Γράφει ο Βιτρούβιος: «Το κεντρικό σημείο του ανθρώπινου σώματος είναι από τη φύση του ο ομφαλός. Αν δηλαδή τοποθετηθεί η ακίδα του διαβήτη στον ομφαλό του ανθρώπου, που βρίσκεται σε ύπτια θέση με εκτεταμένα χέρια και πόδια, και χαραχθεί κύκλος, ο κύκλος αυτός περνάει από τα άκρα των δακτύλων, τόσο των χεριών όσο και των ποδιών. Στο ανθρώπινο σώμα λοιπόν παρουσιάζεται το σχήμα ενός κύκλου· αλλά, στο ανθρώπινο, μπορούμε να βρούμε και το σχέδιο ενός τετραγώνου: αν μετρηθεί η απόσταση μεταξύ των πελμάτων και της κορυφής του κεφαλιού και στη συνέχεια συσχετισθεί προς αυτόν που ορίζεται από τα εκτεταμένα χέρια, διαπιστώνεται ότι το πλάτος είναι ίσο προς το ύψος, όπως και σε επίπεδα σχήματα [που σχεδιάζονται] τετράγωνα με το γνώμονα.»[5]

Η αισθητική των αρχαίων Ελλήνων

Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Αλέξανδρος Πέτρου

[ΤΟ ΒΗΜΑ, 2015, σελ. 112-113, 119-123]

*

Ο Άνθρωπος του Βιτρούβιου είναι διάσημο σχέδιο με συνοδευτικές σημειώσεις, γραμμένες με καθρεπτιζόμενη γραφή, του Λεονάρντο ντα Βίντσι, που φτιάχτηκε περίπου το 1490 σε ένα από τα ημερολόγιά του. Απεικονίζει μία γυμνή αντρική φιγούρα σε δύο αλληλοκαλυπτόμενες θέσεις με τα μέλη του ανεπτυγμένα και συγχρόνως εγγεγραμμένη σε ένα κύκλο και ένα τετράγωνο. Το σχέδιο και το κείμενο συχνά ονομάζονται Κανόνας των Αναλογιών. […] Tο σχέδιο έγινε ως μελέτη των αναλογιών του (ανδρικού) ανθρώπινου σώματος όπως περιγράφεται στην πραγματεία του Βιτρούβιου. […]  Πηγή: wikipedia

Ο Βιτρούβιος Άντρας του Λεονάρντο Ντα Βίντσι.

Φαινομενικά, το έργο είναι η αρχιτεκτονική πρόσοψη του ανθρώπινου οικοδομήματος. Αν εξετάσουμε, όμως, μεθοδικά τις λεπτομέρειες που καταγράφει ο Leonardo da Vinci, θα δούμε ότι η αναπαράστασή του είναι όντως πολλαπλή. Η διαφορά μεταξύ δεξιού και αριστερού ποδιού είναι προφανής. Το ίδιο ισχύει και για τα χέρια. Όμως, αν δεν προσέξουμε τα χαρακτηριστικά του κορμιού, θα παραμείνουμε στην εντύπωση ότι είναι απόλυτα συμμετρικός. Ξεχνάμε ότι η ιδιότητα του βαρύκεντρου για τον ομφαλό δεν καθορίζεται αποκλειστικά και με μονοσήμαντο τρόπο. Διότι ακόμα και ο κορμός έχει μια μικρή κλίση που προέρχεται από τη διαφορετική τοποθέτηση των ποδιών στο κάτω μέρος της εικόνας. Η διπλή επικάλυψη αναγκάζει αυτή την κλίση για να είναι ρεαλιστικό το μοντέλο. Δεν είναι απλώς μια ζωγραφιά αλλά ένα δομικό σύστημα. Οι ανδρικοί μύες που βρίσκονται πάνω από τη λεκάνη δίνουν ήδη το στίγμα της ασυμμετρίας. Αυτή η έλλειψη απόλυτης συμμετρίας γίνεται πιο αισθητή στο κάτω μέρος, στο επίπεδο των μηρών. Το εσωτερικό του δεξιού μηρού βρίσκεται μπροστά στο αριστερό ανάλογό του. Και αυτή η στάση ενισχύεται και από την ανοιχτή επικάλυψη. Πιο συγκεκριμένα, η ακριβής αναπαράσταση του ανδρικού πέους από το Leonardo da Vinci που δείχνει και τη διαφορά ύψους των όρχεων, όταν οι μηροί είναι ανοιχτοί, δείχνει ένα διαφορετικό άνοιγμα. Από τη δεξιά πλευρά ο διαχωρισμός μεταξύ μηρού και πέους γίνεται στο επίπεδο του πάνω μέρους του χιτώνα, ενώ δεν ισχύει το ανάλογο από την άλλη πλευρά. Στην πραγματικότητα, αν ο άνθρωπος του Βιτρούβιου καθόταν όρθιος, απόλυτα συμμετρικά σε σχέση με το θεατή, ο διαχωρισμός δεν θα γινόταν στο επίπεδο του χιτώνα, εξαιτίας των εσωτερικών μηρών που ακολουθούν τη γωνία των οστών, όπως διαμορφώνεται από τη λεκάνη. Αυτό σημαίνει ότι ο Leonardo da Vinci διατύπωσε αυτή τη λεπτομέρεια για να διατηρήσει τη ρεαλιστικότητα του μοντέλου. Κατά συνέπεια, ο Leonardo da Vinci δεν διατυπώνει μόνο τις εξωτερικές αναλογίες του Βιτρούβιου αλλά και την εσωτερική δομή του ανθρώπινου σώματος, μέσω του ανδρικού κορμιού. Και για να το αναδείξει, χρησιμοποιεί την ασυμμετρία της ανθρώπινης συμμετρίας. Έτσι δίνει και το στίγμα της ιδιοφυΐας του.

Πηγή: Ν. Λυγερός

                                    *

Ο Βιτρουβιανός Άνθρωπος των μαθηματικών του Ντα Βίντσι

Τι είναι αυτό που κάνει ιδιαίτερο τον Βιτρουβιανό Άνθρωπο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι; Με τα χέρια τεντωμένα, ο άνθρωπος καλύπτει τα ασύμπτωτα διαστήματα ενός κύκλου και ενός τετραγώνου συμβολίζοντας την πεποίθηση της εποχής της Αναγέννησης στη μεταλλακτική φύση του ανθρώπινου είδους. Ο Τζέιμς Ερλ εξηγεί τη γεωμετρική, θρησκευτική και φιλοσοφική σημασία αυτού του παραπλανητικού απλού σχεδίου.

Πηγή: Videoman

---

[1] Πολύκλειτος (Γαληνού Περί Αρχιτεκτονικής, βιβλίο 5 κεφ.3).

[2] Βιτρούβιος, Περί Αρχιτεκτονικής, βιβλίο 3, κεφ. 1.

[3] Πολύκλειτος (Φίλωνας ο Βυζάντιος, βιβλίο 1).

[4] Βιτρούβιος, Περί Αρχιτεκτονικής, ό.π.

[5] Βιτρούβιος, Περί Αρχιτεκτονικής, ο.π.

Η αντιμετώπιση των σοβαρών και των ασήμαντων πραγμάτων

Ghost Dog: The Way of the Samurai. Μια ταινία του Jim Jarmusch με πρωταγωνιστή τον Forest Whitaker. Είναι δομημένη πάνω στο κείμενο ενός Γιαπωνέζου πολεμιστή του 18ου αιώνα, του Yamamoto Tsunetomo. Το «Ηagakure: The Book Of The Samurai» είναι ένα μικρό βιβλίο με αφορισμούς που χωρίζονται από ένα μικρό σύμβολο, δίνοντας ανάσες στο κείμενο.

Ένας μυστηριώδης επαγγελματίας δολοφόνος ακολουθεί κατά γράμμα τον αυστηρό κώδικα ενός αρχαίου κειμένου των Σαμουράι. Όταν ο προσωπικός κώδικας τιμής του προδίδεται από τη μαφιόζικη οικογένεια που του αναθέτει «δουλειές», εκείνος αντιδρά σύμφωνα με τον «Τρόπο των Σαμουράι».

Η σκηνή που ακολουθεί είναι αφιερωμένη στην αντιμετώπιση των σημαντικών και των ασήμαντων πραγμάτων:

Στον τοίχο του αφέντη Ναοσίγκε ήταν γραμμένο ένα γνωμικό: «Τα σοβαρά θέματα πρέπει να τα παίρνεις ελαφρά.»

Ο αφέντης Ίτει σχολίασε: «Τα ασήμαντα θέματα πρέπει να τα παίρνεις σοβαρά.»

Δεν υπάρχει εγγύηση για τίποτα

Πως γίνεσαι βασιλιάς

Πως τελειώνουν οι περισσότερες πολιτικές καριέρες

Το πολιτικό πρόβλημα στον Πλάτωνα

Η δικαιοσύνη θα ήταν κάτι απλό, λέει ο Πλάτωνας, αν και οι άνθρωποι ήταν απλοί· τότε θα μας αρκούσε ένας αναρχικός κοινοτισμός. Αφήνει για λίγο τη φαντασία του ελεύθερη:

Πρώτα απ’ όλα, λοιπόν, ας δούμε ποιος θα είναι ο τρόπος ζωής αυτών των ανθρώπων… Δεν θα κάνουν στάρι και κρασί και ρούχα και παπούτσια; Επίσης θα φτιάξουν σπίτια, και θα κάνουν τη δουλειά τους το καλοκαίρι σχεδόν γυμνοί και ξυπόλητοι, ενώ τον χειμώνα ντυμένοι και ποδεμένοι επαρκώς. Και για τη διατροφή τους θα έχουν αλεύρι από το κριθάρι και το σιτάρι, και ζυμώνοντας και ψήνοντας θα φτιάχνουν ωραίες πίτες και ψωμιά πάνω σε καλάμια ή σε καθαρά φύλλα, και ξαπλωμένοι σε άχυρα στρωμένα με σμίλακες και μυρσίνες θα τρώνε μαζί με τα παιδιά τους, θα πίνουν το κρασί τους, στεφανωμένοι και τραγουδώντας ύμνους στους θεούς, συναναστρεφόμενοι με ευχαρίστηση ο ένας τον άλλο, χωρίς να κάνουν περισσότερα παιδιά από όσα μπορούν, φοβούμενοι τη φτώχια ή τον πόλεμο… θα έχουν επίσης προσφάγι, αλάτι φυσικά, και ελιές, τυρί, βολβούς και λάχανα, από αυτά που φτιάχνουν στους αγρούς. Για επιδόρπιο θα τους σερβίρουμε σύκα και ρεβίθια και κουκιά, και θα ψήνουν μύρτα και βελανίδια στη χόβολη, και θα τα κατεβάζουν πίνοντας μετρημένα. Και έτσι, ζώντας ειρηνικά και υγιεινά, μάλλον θα πεθάνουν από γηρατειά κληροδοτώντας μια παρόμοια ζωή και στους απογόνους τους (Πολιτεία 372).

Παρατηρείστε εδώ την αναφορά στον έλεγχο του πληθυσμού, στη χορτοφαγία και σε μια «επιστροφή στη φύση», στην πρωτόγονη απλότητα που ο ιουδαϊκός θρύλος απεικονίζει στον κήπο της Εδέμ. Αυτό το απόσπασμα θυμίζει τον Διογένη τον Κυνικό, ο οποίος, όπως δείχνει και το όνομά του, πίστευε ότι θα έπρεπε «να στραφούμε προς τα πίσω και να ζούμε με τα ζώα, που είναι τόσο ήρεμα και αυτάρκη»· έτσι, για μια στιγμή είμαστε έτοιμοι να κατατάξουμε τον Πλάτωνα μαζί με τον Σεν Σιμόν, τον Φουριέ, τον Γουίλιαμ Μόρις και τον Τολστόι. Όμως ο Πλάτωνας είναι λίγο πιο σκεπτικιστής από αυτούς τους στοχαστές με την ευγενική πίστη, και περνά αθόρυβα στο ερώτημα: Γιατί ένας παράδεισος απλότητας σαν αυτό που έχει περιγράψει δεν δημιουργείται ποτέ; Γιατί αυτές οι ουτοπίες δεν υλοποιούνται;

Και απαντά: εξαιτίας της απληστίας και της έλξης της πολυτέλειας. Οι άνθρωποι δεν αρκούνται σε μια απλή ζωή. Είναι πλεονέκτες, φιλόδοξοι, ανταγωνιστικοί και ζηλότυποι. Βαριούνται γρήγορα αυτά που έχουν και μαραζώνουν για κείνα που δεν έχουν. Και σπάνια επιθυμούν οτιδήποτε αν δεν ανήκει σε κάποιους άλλους. Το αποτέλεσμα είναι η μια ομάδα να καταπατά την περιοχή της άλλης, να αρχίσει ο ανταγωνισμός μεταξύ τους για τους πόρους της γης και, τελικά, να ακολουθήσει πόλεμος. Το εμπόριο και η οικονομία αναπτύσσονται, επιφέροντας νέες ταξικές διακρίσεις. «Γιατί η καθεμιά τους είναι πολλές πόλεις, όχι μία πόλη… Υπάρχουν τουλάχιστον δύο, που είναι εχθρικές μεταξύ τους: η πόλη των πλουσίων και η πόλη των φτωχών, και στην καθεμία από αυτές υπάρχουν άλλες μικρότερες. Αν τις αντιμετωπίσεις ως μία, θα χάσεις τελείως τον στόχο» (423). Εμφανίζεται μια εμπορική τάξη, που τα μάλη της επιδιώκουν την κοινωνική αναρρίχηση μέσω του πλούτου και της επιδεικτικής κατανάλωσης: «Θα σπαταλούν τον πλούτο τους για τις γυναίκες τους και όποιους άλλους θέλουν» (548). Αυτές οι αλλαγές στην κατανομή του πλούτου φέρνουν και πολιτικές αλλαγές: καθώς ο πλούτος του εμπόρου υπερβαίνει πια αυτόν του γαιοκτήμονα, η αριστοκρατία δίνει τη θέση της σε μια πλουτοκρατική ολιγαρχία – οι πλούσιοι έμποροι και τραπεζίτες κυβερνούν την πόλη. Τότε η πολιτική αρετή, που συνίσταται στην εναρμόνιση των κοινωνικών δυνάμεων και στην προσαρμογή της ακολουθούμενη πολιτικής στις ανάγκες της ανάπτυξης, αντικαθίστανται από τον πολιτικαντισμό, που εμπνέεται μόνο από τη στρατηγική του κόμματος και την απληστία για τα αξιώματα–λάφυρα.  

Κάθε μορφή διακυβέρνησης τείνει στην κατάρρευση από τις υπερβολές ως προς τη βασική της αρχή. Η αριστοκρατία αυτοκαταστρέφεται στενεύοντας πολύ τον κύκλο αυτών που ασκούν την εξουσία. Η ολιγαρχία αυτοκαταστρέφεται λόγω του ασύνετου διαγωνισμού για γρήγορο πλουτισμό. Και στις δύο περιπτώσεις, η κατάληξη είναι η επανάσταση. Όταν ξεσπάσει η επανάσταση, μπορεί να φαίνεται ότι προκλήθηκε από ανάξια λόγου αίτια και ασήμαντα καπρίτσια. Όμως, ακόμα και αν πυροδοτηθεί από ασήμαντες αφορμές, είναι προϊόν σοβαρών και συσσωρευμένων αδικιών. Όταν το σώμα εξασθενήσει από την παραμέληση των προβλημάτων του, η παραμικρή ταλαιπωρία μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αρρώστια (556), «Και μια δημοκρατία, φαντάζομαι, δημιουργείται όταν οι φτωχοί, έχοντας νικήσει, άλλους μεν από το άλλο κόμμα τους σκοτώνουν, άλλους τους εξορίζουν, ενώ τους υπόλοιπους πολίτες παραχωρούν ίσο μερίδιο σε ότι αφορά τα πολιτικά δικαιώματα και τα αξιώματα και στις περισσότερες περιπτώσεις αυτά τα αξιώματα απονέμονται με κλήρο» (557). 

Όμως και η δημοκρατία αυτοκαταστρέφεται από την υπερβολή – την υπερβολική δημοκρατία. Η βασική της αρχή απαιτεί να έχουν όλοι ίσα δικαιώματα στην κατάληψη αξιωμάτων και στον καθορισμό της δημόσιας πολιτικής. Με την πρώτη ματιά δείχνει να είναι ένας εξαιρετικός διακανονισμός, αποδεικνύεται όμως καταστροφικός καθώς οι απλοί άνθρωποι δεν είναι κατάλληλα προετοιμασμένοι μέσω της παιδείας ώστε να επιλέγουν τους καλύτερους κυβερνήτες και να παίρνουν τις πιο συνετές αποφάσεις (588). «Οι πολλοί φυσικά, δεν αντιλαμβάνονται σχεδόν τίποτα, απλώς επιδοκιμάζουν ότι ανακοινώνουν οι κυβερνήτες τους» (Πρωταγόρας, 317). Για να γίνει δεκτή ή να απορριφθεί μια πολιτική, αρκεί να την επαινέσουν ή να την γελοιοποιήσουν σε ένα δημοφιλές θεατρικό έργο (αναμφίβολα μια «μπηχτή» για τον Αριστοφάνη, που οι κωμωδίες του επέκριναν σχεδόν κάθε νέα ιδέα). Η κυριαρχία του όχλου είναι δύσκολη θάλασσα για να ταξιδέψει σ’ αυτό το πλοίο της πολιτείας. Κάθε άνεμος ρητορικής ταράζει τα νερά και του αλλάζει πορεία. Η κατάληξη μιας τέτοιας δημοκρατίας είναι η τυραννία ή ο αυταρχισμός. Ο λαός αγαπά τόσο πολύ την κολακεία, λαχταρά τόσο πολύ «το μέλι», ώστε τελικά την υπέρτατη δύναμη την αποκτά ο πιο πανούργος και ανήθικος κόλακας που αυτοανακηρύσσεται «προστάτης του λαού» (565).

Όσο πιο πολύ το σκέφτεται ο Πλάτωνας, τόσο πιο πολύ απορεί με την ανοησία αυτού του συστήματος που αφήνει την επιλογή των πολιτικών αξιωματούχων έρμαιο στα καπρίτσια και στην ευπιστία του όχλου – για να μην αναφέρουμε και εκείνους τους σκιώδεις «παράγοντες» που κινούν τα νήματα πίσω από τη δημοκρατική σκηνή για λογαριασμό των ολιγαρχικών, με σκοπό να αυξήσουν οι ίδιοι τα πλούτη τους. Ο Πλάτωνας παραπονιέται ότι, ενώ στα πιο απλά –όπως στην κατασκευή παπουτσιών– θεωρούμε ότι μόνο ένας ειδικευμένος τεχνίτης θα μπορούσε να μας εξυπηρετήσει, στην πολιτική θεωρούμε ότι όποιος ξέρει πώς να εξασφαλίζει ψήφους ξέρει και πώς να διοικεί μια πόλη ή ένα κράτος. Όταν είμαστε άρρωστοι, καλούμε έναν εκπαιδευμένο γιατρό που το πτυχίο του εγγυάται ότι έχει προετοιμαστεί κατάλληλα και διαθέτει την αντίστοιχη ικανότητα. Δεν ζητάμε τον πιο όμορφο γιατρό, ούτε τον πιο ευφραδή. Τότε λοιπόν, όταν νοσεί ολόκληρο το κράτος, δεν θα πρέπει να αναζητούμε τις υπηρεσίες και την καθοδήγηση των σοφότερων και καλύτερων; Επομένως, το ζητούμενο για την πολιτική φιλοσοφία είναι να επινοηθεί μια μέθοδος που δεν θα επιτρέπει στους ανίκανους και στους απατεώνες να αποκτούν δημόσια αξιώματα, και θα επιλέγει και θα προετοιμάζει τους αξιότερους ώστε να κυβερνήσουν για το κοινό καλό.

Will Durant, Η περιπέτεια της Φιλοσοφίας

(Μεταίχμιο, 2014, σελ. 23-27)