Κυριακή 13 Μαΐου 2018

Εισαγωγή στο μακεδονικό ζήτημα


Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου ενάτου αιώνα κανένα ζήτημα δεν κυριάρχησε στις εξωτερικές σχέσεις των Βαλκανίων όσο το Μακεδονικό. Είναι αδύνατον να οροθετηθεί με ακρίβεια η περιοχή η οποία αναφέρεται στη νεότερη εποχή ως Μακεδονία. Κατά την τουρκοκρατία δεν αποτελούσε ενιαία διοικητική περιφέρεια, αλλά αποτελούνταν από τρία βιλαέτια: της Θεσσαλονίκης, του Μοναστηρίου και του Κοσυφοπεδίου. Δύσκολη είναι και η οριοθέτησή των γεωγραφικών συνόρων της, καθώς δεν υπάρχουν τοπογραφικά χαρακτηριστικά που να δημιουργούν μια συνεκτική ενότητα χώρου. Θα μπορούσαμε […] να ορίσουμε γεωγραφικά τη Μακεδονία ως το έδαφος που οριοθετείτε από τις λίμνες Οχρίδα και Πρέσπες στα δυτικά, τις οροσειρές του Σκάδρου, της Ρίλας και Ροδόπης και της Τσέρνα Γκόρα στα Βόρεια, τον ποταμό Νέστο (Μέτσα) στα ανατολικά και την οροσειρά της Πίνδου, το όρος Όλυμπος και το Αιγαίο πέλαγος στα νότια. […]

Δεν υπήρχε εκεί μια μοναδική ή εθνοτική ομάδα, η κατανομή της οποίας θα μπορούσε να χρησιμεύσει ώστε μια συγκεκριμένη περιοχή να οροθετηθεί ως Μακεδονία. Επί αιώνες η περιοχή ήταν πατρίδα Εβραίων, μουσουλμάνων και ορθοδόξων χριστιανών, και μιλούσαν σεφαρδίτικα, ελληνικά, σερβικά και ρουμανικά. Ήταν τόσο πολλές και διαφορετικές οι ομάδες οι οποίες ζούσαν στη Μακεδονία, ώστε τον 19ο αιώνα στην Ευρώπη, και ειδικότερα στη Γαλλία, επινοήθηκε ο όρος «μακεδονία» («macedoine») ο οποίος περιέγραφε μια σαλάτα με πολλά και διάφορα λαχανικά ή φρούτα.

Εκείνο που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι ότι η περιοχή, όσο ασαφώς και κι αν ορίζεται, είναι από τις σημαντικότερες των Βαλκανίων. Η Μακεδονία περιλαμβάνει κάποιες από τις πλουσιότερες καλλιεργήσιμες γαίες σε μια περιοχή του κόσμου όπου τα αρόσιμα εδάφη σπανίζουν. Γεωγραφικά, είναι η νότια πύλη των Βαλκανίων και κατά συνέπεια της κεντρικής Ευρώπης. Βρίσκεται επίσης στο σταυροδρόμι των βασικότερων χερσαίων δικτύων μεταφορών που συνδέουν την Ασία με την Ευρώπη. Στην περιοχή ανήκε ένα από τα σπουδαιότερα εμπορικά και μεταποιητικά κέντρα της Ανατολικής Μεσογείου, η Θεσσαλονίκη. […] Από την αρχαιότητα ως σήμερα η Μακεδονία αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου.

Κατά τον απελευθερωτικό αγώνα του 1821, μερικοί Έλληνες ηγέτες ήλπιζαν βαθιά ότι όταν θα κέρδιζαν τον πόλεμο, στον πυρήνα του νέου κράτους θα βρισκόταν η Μακεδονία και πρωτεύουσα θα ήταν η Κωνσταντινούπολη ή, αν δεν απελευθερωνόταν η Κωνσταντινούπολη, την τιμή αυτή θα είχε η Θεσσαλονίκη. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Παρότι πολλοί κάτοικοι της περιοχής έλαβαν μέρος στην επανάσταση, στο τέλος του πολέμου δεν υπήρχαν σοβαρές πιθανότητες να συμπεριληφθεί η Μακεδονία στη Συμφωνία. Στα μέσα του αιώνα υπήρξαν περίοδοι ταραχών, συνήθως άμεσα συνδεδεμένων με τη δράση Ελλήνων ληστών στη μεθόριο Ελλάδας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά καμιά δεν αποτέλεσε σοβαρή απειλή για την οθωμανική επικυριαρχία στην περιοχή.

Παρ’ όλα αυτά, υπήρξαν κάποιες σημαντικές εξελίξεις στη διάρκεια αυτής της περιόδου. Η πρώτη ήταν η επιτάχυνση της οικονομικής ανάπτυξης της Θεσσαλονίκης. Η πόλη μεγάλωσε θεαματικά σε μέγεθος, ο όγκος της εμπορικής κίνησης μέσω του λιμανιού της αυξήθηκε πολύ και ξεκίνησε η εκβιομηχάνιση. Η δεύτερη ήταν η αυξημένη μετανάστευση στην περιοχή Ελλήνων από το Βασίλειο. Κάποιοι από αυτούς ήταν αγρότες που αναζητούσαν χωράφια να καλλιεργήσουν και άλλοι ήταν άτακτοι που αναζητούσαν λάφυρα. Σχεδόν όλοι τους ήταν δια ποτισμένοι με το πνεύμα του ελληνικού αλυτρωτισμού. Η ένταση ανάμεσα στους ελληνόφωνους και τους σλαβόφωνους κλιμακώθηκε. Μια σοβαρή συνέπεια ήταν τα πολυάριθμα αιτήματα των ηγετών της σλαβικής κοινότητας προς τον Πατριάρχη και την Υψηλή Πύλη να τους δοθεί άδεια να χρησιμοποιούν στην Εκκλησία τη Βουλγαρική γλώσσα. Τα αιτήματα αυτά αποκρούονταν ως το 1870. Το έτος αυτό, ένα φιρμάνι του σουλτάνου ίδρυε Βουλγαρική Εκκλησία, την οποία ονόμαζε Εξαρχία, και προέβλεπε επιπλέον ότι η ιεραρχία της Εξαρχίας μπορούσε να ιδρύει εκκλησίες σε οποιανδήποτε κοινότητα στην οποία τα δύο τρίτα των κατοίκων εξέφραζαν πίστη στον νέο θεσμό. Μαζί με τις νέες εκκλησίες, ασφαλώς θα έρχονταν νέα βουλγαρόφωνα σχολεία. Πολύ σύντομα, το Ορθόδοξο Πατριαρχείο απάντησε κηρύττοντας σχισματική τη νέα Εκκλησία. Έτσι ανάμεσα στην Εξαρχία, στο Πατριαρχείο και, σε κάποιες περιοχές στη Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία ξεκίνησε ένας πόλεμος για την καρδιά και τον νου των Μακεδόνων ορθοδόξων. Σε όλη την περιοχή οι άνθρωποι αναγκάζονταν να επιλέγουν κάποια από τις αντίπαλες Εκκλησίες και μέσα από αυτή την επιλογή τους άρχισαν να αποκτούν μια συγκεκριμένη εθνοτική ταυτότητα. Πολύ γρήγορα το διακύβευμα αυτής της επιλογής έγινε πολύ μεγαλύτερο.

Ο ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1877-78 […] είχε πολύ ευρύτερη σημασία η οποία υπερέβαινε το θέατρο των πολεμικών επιχειρήσεων. Μαζικές εξεγέρσεις ξέσπασαν επίσης στη Σερβία, τη Βουλγαρία και τη Μακεδονία. Η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, που όχι απλώς ίδρυε την αυτόνομη ηγεμονία της Βουλγαρίας αλλά επιπλέον, της παραχωρούσε τη μερίδα του λέοντος από τη Μακεδονία, συνετάραξε τον ελληνικό κόσμο. Η αναθεωρημένη συμφωνία που επιβλήθηκε με τη μεταγενέστερη Συνθήκη του Βερολίνου επανάφερε το μεγαλύτερο μέρος της νότιας Μακεδονίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Συνέβαλε όμως και στην κλιμάκωση των εχθροπραξιών ανάμεσα στα αντίπαλα χριστιανικά κινήματα.

Ο Παύλος Μελάς, επιφανής Έλληνας εθνικιστής που έχασε τη ζωή του πολεμώντας στη Μακεδονία, συμπύκνωνε τα αισθήματα πολλών συμπατριωτών του όταν δήλωνε ότι η Μακεδονία ήταν ο πνεύμονας του σώματος του ελληνικού έθνους: χωρίς αυτήν ο ελληνισμός θα εξέπνεε. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες του 19ου αιώνα σκληρές εχθροπραξίες ξέσπασαν ανάμεσα σε ομάδες ανταρτών, όπως η Ελληνική Εθνική Εταιρία, και στις φιλο βουλγαρικές και αυτονομιστικές μακεδονικές ομάδες, όπως η Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση (ΕΜΕΟ). Σε έναν αγώνα για την κουλτούρα, τη γλώσσα και την ταυτότητα, η κάθε πλευρά προσπαθούσε να «εξελληνίσει» ή να «εκσλαβίσει» τους κατοίκους της περιοχής. Επιχείρησαν να εξασφαλίσουν όσο το δυνατόν περισσότερες περιοχές στις οποίες να μπορούν να ισχυριστούν ότι η ομάδα τους κυριαρχούσε αριθμητικά. Ο σκοπός τους ήταν στη συνέχεια να παρουσιάσουν χάρτες που να δείχνουν την κατανομή εθνοτικών ομάδων στον χώρο, κάτι που θα ενίσχυε τις αξιώσεις της κάθε πλευράς για την περιοχή.

Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι η διαδικασία της διαμόρφωσης ταυτότητας στη Μακεδονία ήταν περίπλοκη και η επιλογή μιας από τις ανταγωνιζόμενες μεταξύ τους ταυτότητες εξαρτιόταν από μια σειρά παραγόντων. Δεδομένης της έντασης των συναισθημάτων που συνόδευαν τον αγώνα αυτό, δεν είναι παράξενο που συχνά ξέσπαγαν βιαιότητες. Οι ανοιχτές συμπλοκές ανάμεσα στις αντίπαλες ομάδες εξαπλώνονταν όλο και περισσότερο και μετά από το 1897 οι βιαιοπραγίες σε βάρος των τοπικών κοινοτήτων γίνονταν όλο και πιο αποτρόπαιες.

Ο ολέθριος πόλεμος του ελληνικού βασιλείου κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η ευμετάβλητη στάση των μεγάλων δυνάμεων στην εξωτερική πολιτική άνοιξαν μια ευκαιρία στις φιλοβουλγαρικές και τις αυτονομιστικές ομάδες της Μακεδονίας, οι οποίες σύντομα την άδραξαν. Η ΕΜΕΟ και οι εξαρχικές ομάδες ενέτειναν τις προσπάθειές τους να κερδίσει η δική τους πλευρά όλες τις περιοχές. Μόλις διορίστηκε Μητροπολίτης Καστοριάς το 1900, ο Γερμανός Καραβαγγέλης ηγήθηκε των προσπαθειών του Πατριαρχείου να ανακόψει την αντίπαλη πλευρά. Η κατάσταση στην περιοχή ωστόσο δεν μπορεί να θεωρηθεί ως μια απλή σύγκρουση μεταξύ πατριαρχικών και εξαρχικών. Υπήρχαν εσωτερικές διαφωνίες στις εξαρχικές ομάδες για το κατά πόσο η Μακεδονία θα έπρεπε να είναι αυτόνομη ή να προσαρτηθεί στη Βουλγαρία, και ο διχασμός αυτός ενίοτε γινόταν ανοιχτή σύγκρουση. Από την άλλη, κάποιοι πατριαρχικοί θεμελίωναν το όραμα τους σε αντιλήψεις που προέρχονταν από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, ενώ άλλοι ασπάζονταν μια θεώρηση που προέρχονταν από την Αθήνα. Εξεγέρθηκαν και αλβανικές εθνικιστικές ομάδες, η δράση των οποίων περιέπλεξε ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Οι τελικοί παίχτες ασφαλώς ήταν οι αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η σύγκρουση ήταν πολύπλευρη και οι συμπλοκές, κατεξοχήν ανάμεσα σε ομάδες ανταρτών, ήταν άγριες. Οι συγκρούσεις εξαπλώθηκαν και εντάθηκαν ακόμα περισσότερο μετά την εξέγερση του Ίλιντεν (Προφήτη Ηλία) στις 20 Ιουλίου/2 Αυγούστου 1903, την οποία οργάνωσε η ΕΜΕΟ και η οποία επικεντρώθηκε στο Μοναστήρι, πόλη της Δυτικής Μακεδονίας. […] Έπειτα από συμπλοκές δυο μηνών, καταπνίγηκε βίαια από τον οθωμανικό στρατό με τη βοήθεια και κάποιων ελληνικών πατριαρχικών ομάδων.  

Ωθούμενες από τον φόβο μιας ευρύτερης βαλκανικής σύρραξης και την απέχθεια που προκάλεσαν οι φρικαλεότητες της εξέγερσης του Ίλιντεν, η Αυστρία και η Ρωσία έπεισαν και τις άλλες μεγάλες δυνάμεις ότι ήταν ανάγκη να επέμβουν. Έπειτα από μια συνεδρίαση τον Οκτώβριο του 1903, επέβαλαν στην απρόθυμη Υψηλή Πύλη μια σειρά από μεταρρυθμιστικά μέτρα, γνωστά ως το Πρόγραμμα (ή η συμφωνία) της Μυρστέγης. Ορισμένοι από τους πιο σημαντικούς όρους ήταν: […] η επαναχάραξη των διοικητικών συνόρων, ώστε να δημιουργηθούν περιφέρειες με όσο το πιο δυνατόν πιο ομοιογενή εθνοτική σύνδεση πληθυσμού.

Σε μια Ελλάδα έντρομη από την καταστροφή του 1897, η σύγκρουση στη Μακεδονία, ιδίως μετά το 1903, αποτέλεσε πηγή εθνικής ελπίδας. Οι Έλληνες, όπως και άλλοι, παρερμήνευσαν τη διοικητική μεταρρύθμιση του Προγράμματος της Μυρστέγης θεωρώντας τη σημάδι ότι οι μεγάλες δυνάμεις θα υποστήριζαν τη διαίρεση της Μακεδονίας κατά μήκος εθνοτικών γραμμών και ότι αυτή η κίνηση δεν ήταν παρά το προοίμιο για την ενσωμάτωση αυτών των περιφερειών στο αντίστοιχο εθνικό κράτος. Όλο και περισσότερα χρήματα και εθελοντές άρχισαν να ρέουν στη Μακεδονία. Παρά τις διαβεβαιώσεις προς τις μεγάλες δυνάμεις ότι δεν ευθύνονταν για την κλιμάκωση της σύγκρουσης, η ελληνική κυβέρνηση ήταν σαφώς μπλεγμένη. Ακόλουθοι και προξενικοί υπάλληλοι της ελληνικής πρεσβείας στη Θεσσαλονίκη έπαιξαν καίριο ρόλο στην καθοδήγηση των δράσεων των ελληνικών ομάδων. Οι Έλληνες αξιωματικοί και πολεμιστές που σκοτώθηκαν στις συμπλοκές, όπως ο Παύλος Μελάς, ανακηρύχθηκαν εθνικοί ήρωες. Σε μια εποχή εθνικής κατήφειας, ο «Μακεδονικός Αγώνας» προσέφερε ένα πυρήνα εθνικής ενότητας και εθνικού σκοπού. Όταν όμως το 1908 το Κομιτάτο «Ένωση και Πρόοδος», με επικεφαλής μια ομάδα που έγινε γνωστή ως Νεότουρκοι, οργάνωσε «επανάσταση» στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και εγκαινίασε μια περίοδο μεταρρυθμίσεων, η σύγκρουση στη Μακεδονία υποχώρησε και το ελληνικό όνειρο για την εκπλήρωση της Μεγάλης Ιδέας στη Μακεδονία διαλύθηκε -προσωρινά τουλάχιστον. […]

Η κατανόηση της εξωτερικής πολιτικής ενός κράτους σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο είναι πάντα δύσκολη και απαιτεί απλοποίηση της σύνθετης πραγματικότητας. Στην περίπτωση της Ελλάδας του 19ου αιώνα, η Μεγάλη Ιδέα αποτέλεσε ένα είδος ιδεολογικού πυρήνα που σιωπηρά ή ρητά διαμόρφωνε τις αποφάσεις της εξωτερικής πολιτικής. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, για παράδειγμα, δεν μπορούσαν να εξομαλυνθούν όσο η Ελλάδα εξακολουθούσε να αξιώνει ως δικά της οθωμανικά εδάφη. Το ζήτημα αυτό επισκίασε κάθε πτυχή αλληλεπίδρασης μεταξύ των δυο κρατών – πολιτική, διπλωματική και οικονομική. Μια ακόμα διάσταση στην περίπλοκη κατάσταση πρόσθεσαν οι αυξανόμενες εντάσεις ανάμεσα στην Ελλάδα και στα άλλα βαλκανικά κράτη με αποσχιστικές τάσεις, ιδίως με τη Σερβία και τη Βουλγαρία. Καθένα από αυτά είχε το δικό του αλυτρωτικό όραμα και τη δική του Μεγάλη Ιδέα, ενώ σε πολλές περιπτώσεις και τα τρία διεκδικούσαν τα ίδια εδάφη για τον δικό τους εθνικό χώρο. Οι αλυτρωτισμοί των βαλκανικών κρατών συγκρούονταν μεταξύ τους και, όπως ήταν φυσικό, όλοι είχαν να αντιμετωπίσουν τη σφοδρή αντίδραση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον εδαφικό διαμελισμό της. Οι συνθήκες αυτές δημιούργησαν στα Βαλκάνια μια μπαρουταποθήκη με παγκόσμιες συνέπειες. Οι αυτοκρατορικές φιλοδοξίες της Ρωσίας, της Μ. Βρετανίας, της Γαλλίας, της Αυστρίας και της Γερμανίας μετά το 1878 στράφηκαν στα Βαλκάνια. Οι σχέσεις της Ελλάδας με τις διάφορες μεγάλες δυνάμεις παλινδρομούσαν ανάλογα με τις ανάγκες ου υπαγόρευε η Μεγάλη Ιδέα. Κανένα ζήτημα δεν άσκησε ποτέ τόσο μεγάλη επιρροή στην ανάπτυξη του ελληνικού κράτους και της κοινωνίας στη διάρκεια του 19ου αιώνα.

Thomas W. Gallant, ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ

Εκδόσεις Πεδίο, τόμος Β΄, 2017 (σελ. 185-192).

Δευτέρα 7 Μαΐου 2018

Ο πρώτος κατάσκοπος


Ίσως να πρόκειται για την άπιαστη κορυφή στη φιλμογραφία του Νίκολας Ρεγκ. Η «Δύναμη της σάρκας» ή καλύτερα το “Bad timing” είναι το σχιζοφρενές παζλ δύο ερωτικών επιθυμιών που όλο βρίσκονται, όλο κάπου ακυρώνονται και τελικά αιμορραγούν. Μοντάζ συνειρμικό, λογική μπολιασμένη με φροϊδικές θεωρίες, εν ολίγοις μια ερωτική ιστορία που μέσα από την αφήγηση μεταμορφώνεται σε άγριο, απειλητικό τοπίο. Με τους Αρτ Γκαρφάνγκελ, Τερέζα Ράσελ, Χάρβεϊ Καϊτέ να κολλάνε άψογα στους ρόλους. Αριστούργημα για λίγους:

Βιέννη, τέλη του '70· η νεαρή Μιλένα Φλάχερτι μεταφέρεται στο νοσοκομείο σε κωματώδη κατάσταση έπειτα από μία, κατά τα φαινόμενα, απόπειρα αυτοκτονίας. Ο αστυνομικός επιθεωρητής Νετουσιλ που αναλαμβάνει την υπόθεση υποψιάζεται πως ο φίλος της, καθηγητής ψυχανάλυσης Άλεξ Λίντεν δεν είναι απολύτως ειλικρινής στην κατάθεση του για τα γεγονότα. Ενώ οι γιατροί προσπαθούν να κρατήσουν τη Μιλένα στη ζωή, μέσα από θραύσματα μνήμης και αλλεπάλληλα πισωγυρίσματα στο χρόνο, παρακολουθούμε να εκτυλίσσεται το χρονικό του ταραχώδους ερωτικού δεσμού της με τον Άλεξ.

Στη σκηνή που ακολουθεί ο καθηγητής (Αρτ Γκαρφάνγκελ) μιλάει στους φοιτητές   του για τον «πρώτο κατάσκοπο»:

Πρέπει πρώτα να μάθω ποιος είμαι για να καταλάβω γιατί είμαι ικανός.

Πως ερχόμαστε σ’ αυτόν τον κόσμο και πως φεύγουμε;

Αυτό διαφέρει για τον καθένα μας. Είμαστε σε μια συνεχή απομόνωση… παρακολουθώντας. Κατασκοπεύοντας τους πάντες και τα πάντα γύρω μας.

Κατά τη γέννησή μας, η ελπίδα δείχνει να είναι απλώς… το ορατό μέρος ενός άγνωστου ακόμα… και συγχρόνως ακατανόητου νόμου της φύσης… που μας οδηγεί στο κεντρικό θέμα της σημερινής μας έρευνας.

«Μυστικότητα και κατασκοπία». Ή, αν θέλετε «παρακολούθηση». Επομένως θα σας δείξω τον πρώτο κατάσκοπο. Και τον πρώτο που θα κατασκοπευτεί…

[Δείχνει ένα παιδί να κατασκοπεύει τους γονείς του ενώ κάνουν sex.]

Φοιτήτρια: Ώστε λέτε, ότι όλοι είμαστε κατάσκοποι;

Καθηγητής: Προτιμώ να χαρακτηρίζω τον εαυτό μου… Παρατηρητή.

... Ο ενοχικός ηδονοβλεψίας συνήθως είναι πολιτικά συντηρητικός (!)


Τρίτη 17 Απριλίου 2018

Η εξέλιξη του πολιτεύματος στην αρχαία Αθήνα

Τον 8ο και τον 7ο αι. π.Χ., στην Αθήνα, όπως στις περισσότερες ελληνι­κές πόλεις, την εξουσία είχαν τα αριστοκρατικά γένη (ευπατρίδαι, γνώριμοι, εσθλοί), τα οποία διοικούσαν την πόλη μέσω της βουλής του Αρείου Πάγου και σύμφωνα με το εθιμικό δίκαιο (θέμιστα). Από τον 7ο αιώνα, οι χωρικοί και οι βιοτέχνες συμμετείχαν ενεργά στην άμυνα της πόλης. Ωστόσο, λόγω των οικονομικών συνθηκών αναγκάζονταν να υποθηκεύσουν τη γη και την ελευθερία τους. Η κοινωνική δυσαρέσκεια που προκλήθηκε είχε κύριο αί­τημα την παραγραφή των χρεών αλλά και τη μεγαλύτερη συμμετοχή των μεσαίων τάξεων στη διοίκηση. Για να εκτονωθεί η κατάσταση, οι αριστοκρά­τες επιστράτευσαν από τις τάξεις τους, τους νομοθέτες. Έτσι, ο Δράκων το 624 ή 621 π.Χ. θέσπισε για πρώτη φορά γραπτούς νόμους. Το 594/3 π.Χ. ο Σόλων θα προχωρήσει ακόμη πιο πέρα: θα καταργήσει τα χρέη και τους δυσβάστακτους όρους δανεισμού (σεισάχθεια) ενώ θα μεταβάλει το πολίτευ­μα με την ίδρυση ενός δεύτερου, πιο αντιπροσωπευτικού συμβουλίου: τη βουλή των τετρακοσίων που μαζί με τον Άρειο Πάγο ανέλαβε τη διοίκηση της πόλης. Παράλληλα, η εκκλησία του δήμου (δηλαδή η συνέλευση των πο­λιτών) –η συμμετοχή στην οποία εξασφαλιζόταν από την κατοχή συγκεκρι­μένου γεωργικού εισοδήματος και είχε ρόλο καθαρά τυπικό– περιέλαβε όλο το σώμα των πολιτών και απέκτησε διοικητικές και δικαστικές αρμοδιότητες. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα μεικτό πολίτευμα με αριστοκρατικούς και πρώιμους δημοκρατικούς θεσμούς, το οποίο θα αποτελέσει το πρότυπο για όλους τους μεταγενέστερους μετριοπαθείς ολιγαρχικούς («πάτριος πολιτεία»).

Ωστόσο οι κοινωνικές και οικονομικές διαμάχες θα οδηγήσουν –όπως και σε άλλες ελληνικές πόλεις– στην εγκαθίδρυση τυραννίδας από τον Πεισίστρατο και τους γιους του (561/0-510 π.Χ.). Αν και δεν άλλαξαν τα πολιτειακά όρ­γανα, στην πράξη όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν από τους τυράννους. Η αναταραχή που θα ακολουθήσει την πτώση του καθεστώτος, με τις σπαρτια­τικές επεμβάσεις και τους πολιτικούς ανταγωνισμούς, θα αναγκάσει κάποιες αριστοκρατικές οικογένειες να προσεταιριστούν το λαό, προκειμένου να αντιμετωπίσουν εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. Έτσι το 508/7 π.Χ. ο Κλεισθένης θα εισαγάγει μέτρα που θεωρητικά και πρακτικά εγκαινιάζουν ένα νέο πολίτευμα: τη δημοκρατία. Δημιουργεί δέκα νέες πολιτικές φυλές με βάση τις οποίες διαρθρώνονται όλα τα όργανα της πόλεως και παραχωρεί στους δήμους τοπική αυτοδιοίκηση. Αντικαθιστά τη βουλή των τετρακοσίων με αυτή των πεντακοσίων, η οποία έχει νομοπαρασκευαστικές, διοικητικές, ελεγκτικές και δικαστικές εξουσίες. Παράλληλα, καθιστά την εκκλησία του δήμου το ανώτατο, τακτικά συνερχόμενο, νομοθετικό και δικαστικό σώμα, ενώ ιδρύει και συλλογικά αντιπροσωπευτικά όργανα διοίκησης.

Το νέο πολίτευμα θα ενδυναμωθεί χάρη στις πολεμικές επιτυχίες (απόκρου­ση Σπαρτιατών, νίκες στους Περσικούς πολέμους –Μαραθώνας 490 π.Χ., Σαλαμίνα 480 π.Χ., Πλαταιές 479 π.Χ.). Η συμμετοχή των κατώτερων εισο­δηματικών τάξεων ως κωπηλατών στον πανίσχυρο αθηναϊκό στόλο (Θεμι­στοκλής 482 π.Χ.) θα οδηγήσει στην απόλυτη, ριζοσπαστική δημοκρατία. Τελευταίο εμπόδιο σε αυτή την πορεία αποτελεί ο Άρειος Πάγος, που θα δει τον Εφιάλτη (462 π.Χ.) να του αφαιρεί τις πολιτικές εξουσίες. Όταν στο εξής οι Αθηναίοι θα μιλούν για δημοκρατία, θα αναφέρονται αποκλειστικά στη μετά το 462 εκδοχή της.

Υπό την πολιτική κυριαρχία του Περικλή (458/7-429 π.Χ.) σταδιακά εφαρμόζονται όλοι οι γνωστοί δημοκρατικοί θεσμοί: άρση των οικονομικών περιορισμών για την ανάληψη αξιωμάτων. σύντομη θητεία (συνήθως ένα έτος) σε αυτά. ανάδειξη με κλήρωση –με εξαίρεση τους δέκα στρατηγούς, που είναι αιρετοί και επανεκλέξιμοι λόγω της ιδιαίτερης σημασίας του αξιώματός, το οποίο λειτουργεί και ως μέσο ανάδειξης και κυ­ριαρχίας ισχυρών πολιτικών ανδρών∙ κρατική αποζημίωση (μισθοφορά) για την άσκηση αξιώματος. έλεγχος όλων των αξιωματούχων από την εκκλησία. ισηγορία (το δικαίωμα δηλαδή του καθενός να συμβουλεύσει δημόσια τους συμπολίτες του). ισονομία (ισότητα μέσω του νόμου, δηλαδή επέκταση των πολιτικών δικαιωμάτων, αλλά και ισότητα ενώπιον του νόμου, δηλαδή ίση με­ταχείριση όλων στα δικαστήρια, με βάση τους γραπτούς νόμους)∙ αποφάσεις συλλογικών οργάνων με ψηφοφορία. οστρακισμός: δηλαδή δεκαετής προλη­πτική εξορία εν δυνάμει επικίνδυνων ανδρών για τη δημοκρατία. λειτουργίες: υποχρεωτική χρηματοδότηση και οργάνωση από τους πλουσίους πολίτες κρατικών δραστηριοτήτων (θεατρικοί αγώνες, τριήρεις, πομπές κ.λπ.).

Πηγές χρηματοδότησης της δημοκρατικής Αθήνας ήταν τα μεταλλεία του Λαυρίου και κυρίως η A΄ Αθηναϊκή ή Δηλιακή Συμμαχία (478/7-404 π.Χ.), η οποία περιλάμβανε τις περισσότερες πόλεις του Αιγαίου και της Μικράς Ασίας και είχε στόχο την απομάκρυνση του περσικού κινδύνου (μάχη στον Ευρυμέδοντα - Κίμων 468(;) π.Χ., εκστρατείες στην Αίγυπτο 460/59-454 π.Χ. και την Κύπρο 450-449 π.Χ., Καλλίειος ειρήνη 449 π.Χ.). Γρήγορα όμως μεταμορφώνεται σε μέσο για οικονομική και στρατιωτική κυριαρχία της Αθήνας (πολιτειακές και δικαστικές επεμβάσεις στις πόλεις-μέλη, αυστηρή φορολογία, μεταφορά συμμαχικού ταμείου στην Αθήνα το 454 π.Χ. και αντί­στοιχη χρηματοδότηση δημόσιων έργων π.χ. οικοδομικό πρόγραμμα Ακρο­πόλεως), η οποία καταστέλλει τις αποστασίες σκληρά (Θάσος 465-463 π.Χ., Σάμος 440-439 π.Χ. κ.ά.).

Η Σπάρτη ανησυχεί για την ασφάλεια της Πελοποννησιακής Συμμαχίας και εκλαμβάνει κάποιες κινήσεις της Αθήνας ως αμφισβήτηση της κυριαρχίας της στον ελλαδικό χώρο. Δοκιμάζει τις αντοχές της αντιπάλου της στον “Πρώτο Πελοποννησιακό” πόλεμο (460-446/5 π.Χ.) και καιροφυλακτεί. Όμως το σύστημα των δύο συμμαχιών είναι τόσο περίπλοκο ώστε θα εξαναγκάσει τις δύο δυνάμεις να συρθούν σε σύγκρουση. Ο μακροχρόνιος Πελοποννησια­κός πόλεμος (431-404 π.Χ.) είναι πόλεμος φθοράς και η λήξη του θα βρει την Αθήνα να χάνει το στόλο της, τη συμμαχία της, τα τείχη και το πολίτευ­μά της. Ήδη από το 411 π.Χ. οι ολιγαρχικοί θα επιχειρήσουν μια πρώτη, βραχύβια, νομιμοφανή ανατροπή της δημοκρατίας (βουλή των τετρακοσίων, πολιτικό σώμα 5.000). Το ίδιο βραχύβιο (404-403 π.Χ.) θα είναι και το πα­ράνομο καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων.

Πολύ σύντομα η δημοκρατία αποκαταστάθηκε στην Αθήνα (403 π.Χ.) και μά­λιστα στη μαζική, λαϊκή της μορφή για να λειτουργήσει αποτελεσματικά έως το 322 π.Χ. Η διαφορά είναι τώρα ότι πρέπει να επιβιώσει χωρίς τα τερά­στια χρηματικά ποσά της προηγούμενης περιόδου. Αυτό το επιτυγχάνει με περαιτέρω “επαγγελματοποίηση” της πολιτικής οργάνωσης. Οι υπηρεσίες και οι συλλογικές αρχές στους τομείς της οικονομίας, της διοίκησης και της νομοθετικής προετοιμασίας (π.χ. θεσμός νομοθετών) εξειδικεύονται, ενώ οι στρατηγοί αυτονομούνται. Η θέσπιση όλο και μεγαλύτερου εκκλησιαστικού μισθού φανερώνει κάποια κόπωση στη συμμετοχή των κατώτερων στρωμά­των στα κοινά αλλά και βελτίωση των δημόσιων εσόδων. Σε γενικές γραμμές η δημοκρατία λειτουργεί σωστά, αφού η Αθήνα μένει ανεπηρέαστη από τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα του 4ου αιώνα (εμφύλιες συγκρούσεις ολι­γαρχικών και δημοκρατικών, ανεργία, ληστεία κ.ά.). Φορείς της πολιτικής και οικονομικής σταθερότητας είναι “επαγγελματίες” πολιτικοί-ρήτορες, όπως ο Καλλίστρατος, ο Λυκούργος ή ο Δημοσθένης.

Η Αθήνα από νωρίς και μαζί με άλλες πόλεις-κράτη θα εμπλακεί σε μάταιους πολέμους εναντίον της κυριαρχίας της Σπάρτης (395-387 π.Χ., 378-371 π.Χ.). Για το σκοπό αυτό θα επανιδρύσει και τη ναυτική της συμμαχία (Β΄ Αθηναϊκή Συμμαχία, 378/7-338 π.Χ.), αλλά σε πιο μετριοπαθή βάση σε σχέση με αυτήν του 5ου αιώνα. Παράλληλα, θα επιχειρήσει με σχετική επιτυχία την επανασύ­σταση του στόλου της (Κόνων). Η άνοδος της Θήβας αναγκάζει την Αθήνα να συμμαχήσει με τον παλαιό εχθρό (Σπάρτη) εναντίον της νέας δύναμης (369-362 π.Χ.). Τέλος, υποχρεώνεται για άλλη μια φορά να αντιμετωπίσει τις συ­ντονισμένες αποστασίες των μελών της συμμαχίας της (Συμμαχικός πόλεμος, 357-355 π.Χ.).

Το κενό εξουσίας που δημιουργούν οι συνεχείς πόλεμοι, οι συμμαχίες, οι ανακωχές, οι αλλαγές στρατοπέδων έρχεται να καλύψει ταχύτατα ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Β΄. Η Αθήνα αντιδρά απρόθυμα και ανοργάνωτα. Όταν επιτέλους θα ενεργοποιηθεί, θα οδηγηθεί στην αποφασιστική μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.), όπου και θα ηττηθεί. Αν και αναγκάζεται να συμ­μετάσχει στην Ελληνική Συμμαχία του Μακεδόνα βασιλιά, η Αθήνα διατηρεί την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία της. Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλε­ξάνδρου, οι Αθηναίοι θα ηγηθούν της κοινής προσπάθειας αποτίναξης της έμμεσης μέχρι τότε μακεδονικής κυριαρχίας για να ηττηθούν και πάλι (Λαμι­ακός πόλεμος, 323-322 π.Χ.). Ο Μακεδόνας αντιβασιλιάς Αντίπατρος τοπο­θετεί φρουρά στην πόλη, καταργεί τη δημοκρατία και εγκαθιδρύει αυστηρή φιλομακεδονική ολιγαρχία. Αρκετοί μελετητές τοποθετούν εδώ το τέλος της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Για ένα μεγάλο διάστημα του 3ου αι. π.Χ., η Αθήνα υφίσταται τις συνέπει­ες των πολέμων των Διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Τυπικά είναι μια ανεξάρτητη και αυτοδιοικούμενη πόλη, στην πράξη όμως το πολίτευμά της μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με τις επιθυμίες των κατά καιρούς Μακεδό­νων επικυρίαρχών της. Αυτοί είναι κυρίως ο Κάσσανδρος (γιος του Αντίπα­τρου) και ο Δημήτριος ο Πολιορκητής. Έτσι, από το 322 έως το 287 π.Χ. οι Αθηναίοι βλέπουν όλα τα είδη πολιτευμάτων (δημοκρατίες, μετριοπαθείς δημοκρατίες-τιμοκρατίες, ολιγαρχίες, τυραννίδα). Η μόνη που μένει σταθερή είναι η μακεδονική φρουρά στον Πειραιά.

Μόλις η Αθήνα κερδίζει την ανεξαρτησία της (287 π.Χ.) εγκαθιδρύει και πάλι τη δημοκρατία. Βέβαια πρόκειται για μια δημοκρατία χωρίς πόρους, χωρίς τον Πειραιά και η οποία έχει ανάγκη από τη φιλοτιμία των πλούσιων πολιτών-ευεργετών. Ωστόσο, η εκκλησία του δήμου λειτουργεί συστηματικά. Οι φυλές γίνονται δώδεκα και οι βουλευτές 600. Η αναβίωση αυτή θα τερματιστεί με την ήττα στο Χρεμωνίδειο πόλεμο (267-262 π.Χ.), την τελευταία απόπειρα της πόλης να πρωταγωνιστήσει στα ελληνικά πράγματα. Οι νικητές βασιλείς της Μακεδονίας (Αντιγονίδες) θα κυβερνήσουν με μετριοπάθεια (262-229 π.Χ.) και σταδιακά θα παραχωρήσουν μια ψευδοδημοκρατική αυτονομία.

Το 229 π.Χ. οι Μακεδόνες αποσύρονται και ανοίγει η δεύτερη και τελευταία περίοδος αναβίωσης της δημοκρατίας. Είναι ήσυχη και αυστηρά περιορι­σμένη στις εσωτερικές της υποθέσεις. Η ρητορική της είναι μεγαλοπρεπής (θεοποίηση του Δήμου και αργότερα της ίδιας της Δημοκρατίας), ωστόσο πολλά αξιώματα γίνονται άμισθα, αιρετά και μονοπωλούνται από πλούσιες οικογένειες. Εγγυητής της ανεξαρτησίας είναι η Ρώμη. Η Αθήνα είναι από τις πρώτες πόλεις που επισήμως ονομάζεται «φίλη και σύμμαχος» της Ρώμης, τίτλος που στο εξής θα την ακολουθεί πιστά (200-27 π.Χ.). Ως ανταμοιβή θα της παραχωρηθεί η Δήλος (167 π.Χ.) και τα τεράστια κέρδη που αποφέρει το εκεί εμπόριο δούλων. Αυτά τα κέρδη θα τα καρπωθούν μόνο τα ανώτερα στρώματα που θα γίνουν οι πιο πιστοί υποστηρικτές της Ρώμης και αθόρυβα θα καταστήσουν ανενεργή τη δημοκρατία (τέλη 2ου αι. π.Χ.). Το τυπικό και οριστικό τέλος της δημοκρατίας επέρχεται με τον A΄ Μιθριδατικό πόλεμο (88-86 π.Χ.) και τη συνακόλουθη λεηλασία της Αθήνας από το Σύλλα.

Όλο τον 1ο αι. π.Χ. η Αθήνα -όπως και όλες σχεδόν οι ελληνικές πόλεις- προσπαθεί να συνέλθει από την οικονομική καταστροφή, τη δημογραφική συρρίκνωση, τα χρέη προς τους Ρωμαίους στρατηγούς και τους Ιταλούς επι­χειρηματίες καθώς και τις λάθος επιλογές στρατοπέδου κατά τους εμφύλιους πολέμους των Ρωμαίων. Το 27 π.Χ. ο Οκταβιανός Αύγουστος την εντάσσει στη νέα συγκλητική επαρχία της «Αχαΐας». Τον 1ο αι. μ.Χ. επέρχεται σταδι­ακή βελτίωση. Στα μέσα του 2ου αιώνα η συνεχής φροντίδα του αυτοκρά­τορα Αδριανού και των πλουσίων (Ηρώδης o Αττικός) δίνουν μια τελευταία αίγλη στην πόλη. Η Αθήνα γίνεται η έδρα του «Πανελληνίου» (131 μ.Χ.), μιας λατρευτικής ομοσπονδίας ελληνικών πόλεων, ενώ πραγματοποιείται και εκτεταμένο οικοδομικό πρόγραμμα (Βιβλιοθήκη, Υδραγωγείο κ.ά.). Παράλ­ληλα, η πόλη παραμένει προορισμός των μελών των ανώτερων τάξεων της αυτοκρατορίας, τόσο για εκπαιδευτικούς σκοπούς (λειτουργία φιλοσοφικών σχολών), όσο και για να γνωρίσουν τη φημισμένη πόλη. Τον 3ο αιώνα η πόλη παρακμάζει. Το 267 λεηλατείται από τους Ερούλους και πλέον, επί Διοκλητια­νού (τέλη 3ου αι. μ.Χ.) περιορίζεται σε μια μικρομεσαία επαρχιακή πόλη.

Κατά την περίοδο της ρωμαιοκρατίας, το πολίτευμα έχει επιστρέψει στην αρχαϊκή του μορφή. Μια μικρή ομάδα πλουσίων, που αυτοπροσδιορίζο­νται ως αριστοκράτες, μοιράζεται τα αποκλειστικά αιρετά πλέον αξιώματα και κυβερνά μέσω του Αρείου Πάγου. Ο αριθμός των μελών της βουλής αλλάζει συνεχώς και ο ρόλος της είναι διακοσμητικός. Όσο για την εκκλησία του δήμου, συγκαλείται σπάνια, προκειμένου να επικυρώσει κάποιες τυπικές προτάσεις της βουλής.

Συλλογικό, Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της

Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων (σ. 14-19)