Όνειρο μέσα σε όνειρο

Στο Λονδίνο του 1939, δύο μέρες μετά την εισβολή των Γερμανών στην Πολωνία, ο συγγραφέας και ακαδημαϊκός Κ. Σ. Λιούις επισκέπτεται τον Σίγκμουντ Φρόιντ για να κουβεντιάσουν (ή μήπως να συγκρουστούν;) για την ύπαρξη (ή όχι) του Θεού και την Επιστήμη.

Τα πρόσωπα είναι πραγματικά και οι καταστάσεις αρκετά ρεαλιστικές, όμως, η «Τελευταία Συνεδρία του Φρόιντ» βασίζεται σε ένα θεατρικό έργο… φανταστικής δράσης, το οποίο ίσως εμπνεύστηκε από τη φημολογία μιας κάποιας συνάντησης του Φρόιντ με έναν οξφορδιανό ακαδημαϊκό, λίγες μέρες πριν από τον θάνατο του πρώτου. …

Η βάση του φιλμ περιστρέφεται γύρω από τους διαλόγους που κάνουν ο θρήσκος Κ. Σ. Λιούις και ο πιο «βλάσφημος» αρνητής της θρησκευτικής Πίστης Σίγκμουντ Φρόιντ, υπό την απειλή βομβαρδισμών των γερμανικών στρατευμάτων, καθώς όλα δείχνουν πως ένας Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκεται προ των πυλών. Η ψυχανάλυση, η σεξουαλικότητα, τα τραύματα και οι αμφιβολίες που κουβαλά ο κάθε άνθρωπος μέσα του και διαμορφώνουν την προσωπικότητά του, η σύγκρουση της Επιστήμης με το «παραμύθι» του χριστιανισμού, η άγνοια και η επιθετικότητα αμφότερων πλευρών που παλεύουν για να υποστηρίξουν το δίκιο τους και να χειραγωγήσουν τον αντίπαλο, στήνουν πολλαπλά μέτωπα για ενδιαφέροντα debates, παράλληλα με σεκάνς από το παρελθόν, τον πρώτο μεγάλο πόλεμο ή την αναγκαστική φυγή του Φρόιντ και της κόρης του (μαζί με την αγαπημένη της, «κρυφή» σύντροφο) από την Αυστρία του ολοένα και πιο έντονου χιτλερικού φασισμού…

Η ταινία αρχίζει με τη φράση του Τζον Μπάνιαν: 

"Καθώς βάδιζα στην ερημιά αυτού του κόσμου, φώτισε ένα μέρος όπου υπήρχε ένα λημέρι, κούρνιασα να κοιμηθώ και καθώς κοιμόμουν, ονειρεύτηκα ένα όνειρο." 

Πάνω σε αυτή τη φράση εξελίσσεται η πρώτη θεολογική "μονομαχία" των δυο ανδρών, προς το τέλος της οποίας ο Φρόιντ επικαλείται μια ακόμη διάσημη φράση με παρόμοιο περιεχόμενο:  

«Όλα όσα βλέπουμε ή ότι φαινόμαστε, όνειρο είναι μονάχα μέσα σε όνειρο».

Ο Έντκαρ Άλαν Πόε το έγραψε αυτό. Και τρελάθηκε.

Οζυμανδίας

Percy Bysshe Shelley 

Τον θαυμασμό του πλανήτη ολόκληρου έχει προκαλέσει η σπουδαία αρχαιολογική ανακάλυψη στην «Ηλιόπολη» της Αιγύπτου, όπου μέσα στα λασπόνερα μία φτωχογειτονιάς βρέθηκε ένα κολοσσιαίων διαστάσεων άγαλμα, που πιθανολογείται ότι ανήκει στον Φαραώ Ραμσή τον Β’, που αποκαλείτο και «βασιλεύς των βασιλέων», καθώς ήταν από τους ισχυρότερους ηγεμόνες της Αρχαίας Αιγύπτου. Η ύπαρξη του ήταν εντελώς άγνωστη μέχρι σήμερα (2017), ωστόσο ένα ποίημα του 1817 του άγγλου ποιητή Πέρσυ Μπυς Σέλεϋ είναι σαν να αναφέρεται ακριβώς στην σπουδαία αυτή ανακάλυψη. Με αφορμή μία αφήγηση του Διόδωρου του Σικελιώτη που έκανε λόγο για ένα γιγαντιαίο άγαλμα στην Αίγυπτο κάποιου «Οζυμανδία» ξεκινά ένας άτυπος διαγωνισμό ποίησης. «Αντίπαλοι» ο Πέρσυ Σέλλεϋ με έναν Άγγλο τραπεζίτη τον Οράτιο Σμιθ.  Στόχος των δύο Άγγλων να αναδείξουν πως περασμένα μεγαλεία καταλήγουν σαν φαντάσματα του παρελθόντος.

Ο Οράτιος Σμιθ ξεκινά γράφοντας: «Στην αμμώδη σιωπή της Αιγύπτου, στέκει γιγάντιο πόδι που σκορπίζει, τη μόνη σκιά που η έρημος γνωρίζει». O Σέλεϋ παίρνει την σκυτάλη γράφοντας ένα – εκ των υστέρων – εμβληματικό ποίημα της αγγλικής ποίησης:

«Συνάντησα έναν ταξιδιώτη από χώρα αρχαία.

Είπε: τεράστια, δίχως κορμό, δυο πόδια πέτρινα

υψώνονται στην έρημο. Κοντά τους, μες στην άμμο

βυθισμένο, ένα θρυμματισμένο πρόσωπο· τα σκυθρωπά του

χείλη, πτυχωμένα σ' ένα χαμόγελο ψυχρής υπεροχής,

λένε ο γλύπτης τους πως διάβασε σωστά αυτά τα πάθη

που ακόμη ζούνε χαραγμένα στ' άψυχα ετούτα πράγματα

το χέρι που τα περιγέλασε και την καρδιά που τα 'θρεψε.

Και πάνω στο κρηπίδι αυτές οι λέξεις αχνοφαίνονται:

"Οζυμανδίας τ' όνομά μου, ο Βασιλεύς των Βασιλέων,

κοιτάξτε τα έργα μου. Ισχυροί, κι απελπιστείτε! "

Άλλο τίποτα δεν μένει. Γύρω από τη φθορά

των κολοσσιαίων ερειπίων, απέραντη, γυμνή,

μόνη η έρημος, κι επίπεδη, απλώνεται μακριά».

 

Ο Σέλεϋ ονόμασε το ποίημα «Οζυμανδίας» στηριζόμενος στην αναφορά του Διόδωρου Σικελιώτη, … που έζησε τον 1ο αι. π.Χ … Ο Σικελιώτης είχε βασιστεί σε περιγραφή του Εκαταίου, που έζησε τον 6ο π. Χ αιώνα … Το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί ο Εκαταίος ανέφερε τον Ραμσή ως «Οσυμανδίας» με την απάντηση να δίδεται μάλλον ελληνική εκδοχή του ονόματος Ούσερ-μα-Ρα.

 

Το 2000 ο Χάρης Βλαβιανός στην επιφυλλίδα του στην εφημερίδα στα ΝΕΑ, αναφέρεται στον «διαγωνισμό» ποιήματος μεταξύ Σέλεϋ και Οράτιου γράφοντας σχετικά: «Χρειάστηκαν δέκα λεπτά (ή περίπου) για να γράψει ο Σέλλεϋ ένα από τα αριστουργήματα της αγγλικής ποίησης. Είχαν συνδράμει ένας Φαραώ, μια ομάδα ιστορικών, εξερευνητών και περιηγητών και ο λησμονημένος σήμερα Οράτιος Σμιθ. Ιδιοφυΐα σημαίνει, όπως έχει γράψει ένας γνωστός κριτικός, να βρίσκεσαι στον κατάλληλο τόπο τον κατάλληλο χρόνο, έτοιμος να αδράξεις τη στιγμή. Ο Οράτιος Σμιθ και ο Πέρσυ Μπ. Σέλλεϋ έστειλαν τα σονέτα τους σε μια εφημερίδα, η οποία δημοσίευσε και τα δύο. Ο έντιμος και σχολαστικός Σμιθ τιτλοφόρησε το ποίημά του «Πάνω σε ένα επιβλητικό γρανιτένιο πόδι, που ανακαλύφθηκε να ίσταται μόνο στην έρημο της Αιγύπτου, με τη σχετική επιγραφή χαραγμένη στη βάση». Ο Σέλλεϋ ονόμασε το δικό του «Οζυμανδύας». Ιδιοφυΐα ίσως σημαίνει και το να ξέρεις πώς να τιτλοφορήσεις ένα ποίημα». Και πράγματι 200 ακριβώς χρόνια μετά, ο «Οζυμανδίας» του Σέλλεϋ πιθανόν να βρέθηκε στα λασπόνερα στης αρχαίας Ηλιόπολις…

©

Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας  (Frankenstein; or, The Modern Prometheus) είναι ο τίτλος της γοτθικής και ρομαντικής νουβέλας από την Αγγλίδα συγγραφέα Μαίρη Σέλεϊ…. Θεωρείται από πολλούς ως το πρώτο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας, γράφτηκε το 1816, κατά τη διάρκεια των διακοπών της συγγραφέα στις Άλπεις. Όταν η ηφαιστειακή τέφρα, από την έκρηξη του Τάμπορα της Ινδονησίας, έκρυψε απροσδόκητα τον ήλιο εκείνο το καλοκαίρι, η νεαρή συγγραφέας, ο ρομαντικός ποιητής και σύζυγός της, Πέρσι Σέλεϊ, και ο συνταξιδιώτης τους, κι επίσης ποιητής του Ρομαντισμού, Λόρδος Μπάιρον, αποφάσισαν να διαγωνιστούν μεταξύ τους και να γράψουν μια ιστορία τρόμου ο καθένας…

Στο έργο της Σέλεϊ, ο δόκτωρ Φράνκενσταϊν, ένας νεαρός επιστήμονας, παρασυρμένος από την αγάπη του για την πρόοδο και την ανακάλυψη, διαπράττει την υπέρτατη ύβρη: βρίσκει το μυστικό της ζωής και το αξιοποιεί για να δημιουργήσει έναν νέο "Αδάμ”. Αηδιασμένος από το αποκρουστικό δημιούργημά του, περνά τα υπόλοιπα χρόνια της ύπαρξής του καταδιωκόμενος όχι μόνο από τις ενοχές, αλλά και από το ανώνυμο "τέρας”, το οποίο, καταδικασμένο στο περιθώριο, είναι διψασμένο για εκδίκηση. …

Άπειρες οι ταινίες που ενέπνευσε άμεσα ή έμμεσα ο μύθος του Φρανκενστάιν, με το Πλάσμα να αριθμεί αμέτρητες κινηματογραφικές εμφανίσεις, σε κάθε πιθανή και απίθανη παραλλαγή. … Στην πιο πρόσφατη εκδοχή του, ο Ντελ Τόρο μας δείχνει το «τέρας» να διαβάζει το ποίημα του Πέρσυ Σέλλεϋ «Οζυμανδίας».

©

Για το Breaking Bad … τα λόγια είναι περιττά. Το “Ozymandias” είναι το 14ο επεισόδιο της πέμπτης σεζόν του και αποτελεί το κορυφαίο σημείο της σειράς, όπου η πλοκή φτάνει στο αποκορύφωμα και οι χαρακτήρες βρίσκονται κυριολεκτικά στα όρια … ο Walter White (που υποδύεται ο τρομερός Μπράιαν Κράνστον) βιώνει την απόλυτη κατάρρευση της αυτοκρατορίας του. Η σκηνή όπου πέφτει στην άμμο λειτουργεί σαν άμεση αναφορά στο ποίημα, με τον ίδιο να αντιμετωπίζει τις συνέπειες των πράξεών του και να βιώνει την προσωπική του πτώση. Όπως και με το άγαλμα του Οζυμανδία, η ισχύς και η αυτοπεποίθηση του Walter αποδεικνύονται εφήμερες, καθώς όλα όσα έχτισε καταρρέουν γύρω του.

 

Τι είναι το πάθος

Για τους περισσότερους θεατές, σε αυτή την εποχή της μαζικής κατανάλωσης του ατέλειωτου περιεχομένου της κάθε διαθέσιμης πλατφόρμας, είναι μια ευχάριστη έκπληξη όταν κανείς συναντά μια απίθανη και πρώτα από όλα καλογραμμένη σειρά από μια εξόχως ευφυή και ταλαντούχα δημιουργό. 

Η σειρά "Killing Eve" της βραβευμένης με τρία Emmy για το ανατρεπτικό "Fleabag", Φίμπι Γουόλερ-Μπριτζ είναι μια απρόβλεπτη, πανέξυπνη και ευρηματική σειρά

Η Ιβ Πολάστρι (Σάντρα Ο) είναι μια έξυπνη, ικανή και ιδιόρρυθμη πράκτορας της MI6, η οποία ζει μια εντελώς τακτοποιημένη ζωή. Η Βιλανέλ (Τζόντι Κόμερ) είναι μια νεαρή και πλήρως διαταραγμένη, γρήγορη-και-θανάσιμη, επί πληρωμή δολοφόνος. Με αφορμή τη δολοφονία ενός Ρώσου πολιτικού, η Ιβ και η ομάδα της ερευνούν και προσπαθούν να εντοπίσουν την απρόσιτη, προσεκτική κι επιδειξιομανή γυναίκα εκτελέστρια. Ανάμεσα στους δύο πρωτότυπους, ανεξάρτητους και δυναμικούς γυναικείους χαρακτήρες θα αναπτυχθεί μια χαοτική, συναρπαστική και εμμονική σύνδεση, … 

Από το τέταρτο επεισόδιο της τέταρτης σεζόν:

Ξέρεις τι είναι το πάθος;

Ο κόσμος θεωρεί ότι είναι το sex. Έξαψη.

Όμως, η κυριολεκτική του σημασία είναι το να υποφέρεις.

Μια λάθος μέρα μπορεί να σου αλλάξει τη ζωή

Το Inside Man του Steven Moffat είναι μια μίνι σειρά τεσσάρων επεισοδίων που παίζει με την έννοια του “καλού” και του “κακού”. Από τη μία πλευρά, έχουμε έναν πρώην καθηγητή εγκληματολογίας στη death row στην Αμερική. Από την άλλη, έναν Άγγλο εφημέριο που ζει μια ήσυχη ζωή με την οικογένειά του. Το πρώτο επεισόδιο τα παρουσιάζει σαν δύο τελείως διαφορετικές ιστορίες, αλλά σιγά σιγά ξεδιπλώνεται η σύνδεση. Και κάπου εκεί, αρχίζεις να καταλαβαίνεις ότι αυτή η σειρά δεν πρόκειται να σε αφήσει να χαλαρώσεις.

Ο Stanley Tucci είναι καθηλωτικός στον ρόλο του Jefferson Grieff. Με λιγοστές λέξεις και βλέμμα που σου τρυπάει το μυαλό, ο χαρακτήρας του λειτουργεί σαν σύμβολο. Δεν προσπαθεί να σε πείσει ότι είναι καλός, ούτε ζητά συγχώρεση. Είναι εκεί για να αποδείξει ότι η ανθρώπινη φύση έχει επίπεδα – και σκοτεινά και διαυγή. Αν και φυλακισμένος, είναι πιο ελεύθερος απ’ όλους. Με βοηθό έναν άλλο κατάδικο που λατρεύει τη βία (και τις λεπτομέρειες), ο Grieff αναλαμβάνει ανεπίσημα να “λύνει” υποθέσεις εγκλημάτων, σαν ένας ψυχρός, κυνικός Sherlock. Το κάνει όχι γιατί θέλει λύτρωση, αλλά γιατί… μπορεί.

Το δυνατό σημείο της σειράς δεν είναι η δράση, αλλά οι ερμηνείες και οι διάλογοι. …

 

Το Inside Man δεν είναι αριστούργημα, αλλά δεν είναι και κάτι που ξεχνάς. Σε βάζει σε σκέψεις, έχει ένταση, και μια απλότητα στην αφήγηση που το κάνει άμεσο. Ναι, θα μπορούσε να έχει καλύτερο ρυθμό ή λιγότερες συμπτώσεις. Αλλά σου αφήνει κάτι: την ερώτηση «τι θα έκανα εγώ αν ήμουν στη θέση τους;». Και αυτό, για τετραπλό επεισόδιο, είναι αρκετά δυνατό.

 

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης για τον ηγέτη

v Tαιριάζει στην αριστερίστικη παράδοση, και στην Aριστερά, να καταδικάζουν την ιδέα του ηγέτη αλλά μόνον στα λόγια και μάλιστα να την παρουσιάζουν ως ιδέα της Δεξιάς. Tι υποκρισία… H δική μου άποψη είναι η εξής: Ορισμένα άτομα διαθέτουν κάποιες φορές, κάποτε μάλιστα σε μακρά διάρκεια, την ικανότητα να εκφράζουν πολύ καλύτερα από τους άλλους αυτό που όλοι αισθάνονται· ορισμένα άτομα έχουν την ικανότητα να επινοούν πράγματα, στα οποία οι άλλοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους. Aυτά τα άτομα θεωρώ ότι είναι ηγέτες.

 

v Όσο θα παραμένουμε στην απάθεια, την ιδιώτευση, τον ψευδο-ατομικισμό, δεν υπάρχει περίπτωση να αναδυθεί ένα κίνημα που θα είναι δημιουργός συλλογικότητας. Kαι, πολύ περισσότερο, δεν μπαίνει θέμα ατόμων που ο ρόλος τους θα ήταν να θέτουν τα ερωτήματα που δεν θέτουν οι άλλοι. Eίναι κοινοτοπία, αλλά δείχνει, όπως οι περισσότερες κοινοτοπίες, μια βαθιά αλήθεια: Οι κοινωνίες έχουν τους ηγέτες που τους αξίζουν.

v Νομίζω ότι ένα από τα βασικά καρκινώματα, μπορώ να πω, του εργατικού κινήματος και του λαϊκού κινήματος, τα τελευταία εκατό χρόνια τουλάχιστον, είναι η ιδέα ότι έπρεπε να υπάρχουν οι ηγέτες. Eγώ πιστεύω ότι ο λαός δεν μπορεί να κυβερνηθεί παρά μόνος του. Hγέτες με μια έννοια βέβαια πάντα θα υπάρχουν, κάποιος άνθρωπος θα έχει ίσως περισσότερα να πει ή περισσότερες ιδέες από τους άλλους, το ζήτημα είναι ότι αυτοί οι ηγέτες να αναγράφονται από τη βάση τους, να είναι ανακλητοί, να μην ειδωλοποιούνται, να μη θεοποιούνται. Tο αν στην ερχόμενη περίοδο θα υπάρξουν ηγέτες, δυναμικά άτομα που θα πάρουν πρωτοβουλίες, αυτό δεν μπορεί να το πει κανείς. Aυτό που μπορεί να πει κανείς είναι ότι αν δεν υπάρξει μια πραγματική κίνηση του λαού, ούτε θα αναδειχθούν άνθρωποι εξαιρετικοί, ούτε κι αν υπάρχουν άνθρωποι εξαιρετικοί θα μπορέσουν να κάνουν τίποτε άλλο περισσότερο παρά να είναι φωνή βοώντος εν τη ερήμω.

OLAFAQ: 13 αποφθέγματα του Κορνήλιου Καστοριάδη: «Οι κοινωνίες έχουν τους ηγέτες που τους αξίζουν»

 

Η ιδιαιτερότητα των Ελλήνων

ANΑΜΕΣΑ ΣΤO 550 και τo 500 π.Χ. κάτι πολύ παράξενο συνέβη στον κόσμο. Ούτε εγώ καταλαβαίνω πώς έγινε, αλλά ακριβώς αυτό είναι που το κάνει συναρπαστικό: Στις ψηλές ασιατικές οροσειρές που εκτείνονται βόρεια της Μεσοποταμίας ζούσε από παλιά μια άγρια, ορεσίβια φυλή. Είχαν μια υπέροχη θρησκεία: Λάτρευαν το φως και τον ήλιο, και πίστευαν πως βρισκόταν σε αιώνια πάλη με το σκοτάδι, άρα και με τις σκοτεινές δυνάμεις του κακού. Αυτός ο ορεσίβιος λαός ήταν οι Πέρσες. Για αιώνες ήταν υπό την κυριαρχία αρχικά των Ασσυρίων, και αργότερα των Βαβυλωνίων. Μια ωραία μέρα είπαν: «Φτάνει ως εδώ». Ένας σπουδαίος, γενναίος και έξυπνος ηγέτης με το όνομα Κύρος αποφάσισε να μην ανεχτεί άλλο να είναι ο λαός του υπόδουλος. Έτσι οδήγησε το ιππικό του στα πεδινά της Βαβυλώνας. Μόλις οι Βαβυλώνιοι κοίταξαν πάνω από τα πανύψηλα τείχη τους και είδαν μια χούφτα πολεμιστές να θέλουν να καταλάβουν την πόλη τους, έβαλαν τα γέλια. Όμως οι Πέρσες, με την καθοδήγηση του Κύρου, με δόλο και γενναιότητα, τα κατάφεραν. Έτσι ο Κύρος έγινε κυρίαρχος αυτού του μεγάλου βασιλείου, και το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να ελευθερώσει τους λαούς που οι Βαβυλώνιοι κρατούσαν αιχμαλώτους – ανάμεσά τους και τους Εβραίους, που επέστρεψαν στην Ιερουσαλήμ. Αυτό έγινε, όπως θυμάσαι, το 538 π.Χ. Του Κύρου όμως δεν του αρκούσε το μεγάλο του βασίλειο, έτσι προχώρησε προς την Αίγυπτο, αλλά στο δρόμο πέθανε. O γιος του ο Καμβύσης όμως κατάφερε πράγματι να εκθρονίσει το φαραώ και να κυριεύσει την Αίγυπτο. Αυτό ήταν το τέλος του αιγυπτιακού βασιλείου, που διήρκεσε σχεδόν 3.000 χρόνια! Και με την πτώση του ο μικρός λαός των Περσών έγινε παρά λίγο κυρίαρχος όλου του τότε γνωστού κόσμου. Παρά λίγο όμως, γιατί την Ελλάδα δεν την είχαν κυριεύσει ακόμα. Αυτό ήταν κάτι που σκόπευαν να κάνουν αργότερα.

Το «αργότερα» ήρθε μετά το θάνατο του Καμβύση, την εποχή του Πέρση βασιλιά Δαρείου, ενός μεγάλου ηγέτη. Kυβερνούσε με τέτοιον τρόπο την απέραντη Περσική Αυτοκρατορία –που πλέον εκτεινόταν από την Αίγυπτο μέχρι τα σύνορα της Ινδίας–, ώστε παντού να γίνεται μόνο αυτό που εκείνος όριζε. Έφτιαξε δρόμους μόνο και μόνο για να μπορούν οι διαταγές του να φτάνουν αμέσως και στο πιο απομακρυσμένο σημείο της αυτοκρατορίας. Ακόμα και οι διοικητές των επαρχιών, οι λεγόμενοι σατράπηδες, παρακολουθούνταν από τους πληροφοριοδότες του, που ήταν γνωστοί ως «τα μάτια και τ’ αυτιά του βασιλιά». O Δαρείος λοιπόν επέκτεινε την αυτοκρατορία μέχρι τη Μικρά Ασία, στις ακτές της οποίας ήταν οι ιωνικές πόλεις των Ελλήνων. Oι Έλληνες όμως δεν είχαν συνηθίσει να αποτελούν μέρος μιας μεγάλης αυτοκρατορίας και να υπακούουν σ’ ένα δυνάστη που ένας Θεός ξέρει από ποιο σημείο της ενδοχώρας της Ασίας έστελνε τις αυστηρές διαταγές του. Oι κάτοικοι των ελληνικών αποικιών ήταν κυρίως πλούσιοι έμποροι που ήταν συνηθισμένοι να διευθετούν τις υποθέσεις τους μόνοι τους και να αποφασίζουν για τα θέματα της διοίκησης της πόλης από κοινού και ανεξάρτητα. Δεν ήθελαν ούτε να κυβερνιούνται από έναν Πέρση βασιλιά, ούτε να του καταβάλλουν φόρους. Γι’ αυτό λοιπόν επαναστάτησαν και πέταξαν έξω τους Πέρσες διοικητές

Οι Έλληνες των μητροπόλεων, κυρίως η Αθήνα, που είχαν ιδρύσει παλιότερα αυτές τις αποικίες, τους υποστήριξαν και τους έστειλαν πλοία. Κάτι τέτοιο δεν είχε περάσει ποτέ από το μυαλό του Πέρση βασιλιά, του «βασιλέα των βασιλέων» –αυτός ήταν ο τίτλος του–, ότι δηλαδή ένας τοσοσδά λαός, μια ασήμαντη φυλή, θα τολμούσε να αντιταχθεί σ’ αυτόν, τον κυρίαρχο όλου του κόσμου. Με τις ιωνικές πόλεις στη Μικρά Ασία ξεμπέρδεψε αμέσως. Δεν του έφτανε όμως, γιατί πραγματικά έξαλλος ήταν κυρίως με τους Aθηναίους, που είχαν ανακατευτεί στις υποθέσεις του. Έχοντας στόχο να καταστρέψει την Αθήνα και να κατακτήσει την Ελλάδα, εξόπλισε ένα μεγάλο στόλο. Τα πλοία όμως έπεσαν σε θύελλα, τσακίστηκαν πάνω στα βράχια και βούλιαξαν. Φυσικά η οργή του Δαρείου έγινε ακόμα μεγαλύτερη. Λένε μάλιστα πως έδωσε σ’ ένα σκλάβο τη διαταγή να του φωνάζει σε κάθε γεύμα τρεις φορές: «Κύριε, θυμήσου τους Αθηναίους». Τόσο μεγάλη ήταν η οργή του. Μετά έστειλε το γαμπρό του με καινούριο, πανίσχυρο στόλο στην Αθήνα. Oι Πέρσες κατέκτησαν πολλά νησιά που βρήκαν στο δρόμο τους και κατέστρεψαν πολλές πόλεις. Τελικά αγκυροβόλησαν σ’ ένα μέρος πολύ κοντά στην Αθήνα, στο Μαραθώνα. Εκεί αποβιβάστηκε ολόκληρος ο περσικός στρατός, έτοιμος να επιτεθεί στην Αθήνα. Πρέπει να ήταν 70.000 άντρες, περισσότεροι δηλαδή απ’ όσους κατοίκους είχε ολόκληρη η πόλη. O αθηναϊκός στρατός, με 10.000 άντρες περίπου, αντιστοιχούσε στο ένα έβδομο του περσικού. Η μοίρα του ήταν προδιαγεγραμμένη. Όχι όμως εντελώς. Oι Αθηναίοι είχαν ένα στρατηγό, το Μιλτιάδη, ένα θαρραλέο και έξυπνο άντρα, που είχε ζήσει χρόνια κοντά στους Πέρσες και γνώριζε ακριβώς τις πολεμικές τακτικές τους. Επιπλέον όλοι οι Αθηναίοι ήξεραν τι διακυβευόταν – η ελευθερία τους, η ζωή τους, η ζωή των παιδιών και των γυναικών τους. Έτσι παρατάχθηκαν σε ζυγούς στο Μαραθώνα και επιτέθηκαν στους σαστισμένους Πέρσες, οι οποίοι δεν περίμεναν καθόλου να συμβεί κάτι τέτοιο. Και νίκησαν. Oι Πέρσες είχαν πολλές απώλειες. Αυτοί που επέζησαν επιβιβάστηκαν στα πλοία κι έφυγαν.

Τέτοιος θρίαμβος! Και εναντίον τέτοιας υπερδύναμης! Άλλος στη θέση του θα ήταν τόσο ενθουσιασμένος, που δε θα μπορούσε να σκεφτεί τίποτ’ άλλο. O Μιλτιάδης όμως δεν ήταν μόνο θαρραλέος, ήταν και ευφυής. Πρόσεξε πως τα περσικά πλοία δεν πήραν το δρόμο της επιστροφής, αλλά κατευθύνονταν προς την Αθήνα, όπου δεν υπήρχαν πια στρατιώτες και έτσι η πόλη ήταν εύκολος στόχος. Ευτυχώς η απόσταση από το Μαραθώνα είναι πιο μεγάλη από τη θάλασσα παρά από την ξηρά. Τα πλοία έπρεπε να πλεύσουν γύρω από ένα μεγάλο κομμάτι στεριάς που ήταν πιο εύκολο να το διανύσει κανείς πεζός. Αυτό έκανε κι ο Μιλτιάδης. Διέταξε έναν αγγελιαφόρο να τρέξει όσο πιο γρήγορα μπορούσε στην Αθήνα, να προειδοποιήσει τους Αθηναίους. Από αυτό πήρε το όνομά του αργότερα ο μαραθώνιος αγώνας. O αγγελιαφόρος έτρεξε τόσο γρήγορα, που, όταν έφτασε, εκτέλεσε την εντολή και αμέσως μετά ξεψύχησε. Στο μεταξύ ο Μιλτιάδης με ολόκληρο το στρατό του ακολούθησε την ίδια διαδρομή με απίστευτη βιασύνη. Κι έκαναν πολύ καλά, γιατί, μόλις παρατάχθηκαν όλοι στο λιμάνι της Αθήνας, τον Πειραιά, εμφανίστηκε στον ορίζοντα ο περσικός στόλος. Oι Πέρσες αιφνιδιάστηκαν. Δεν ήθελαν να τα βάλουν ποτέ ξανά μ’ αυτό το γενναίο στρατηγό. Έβαλαν λοιπόν την ουρά στα σκέλια και γύρισαν σπίτι τους. Κι έτσι σώθηκε όχι μόνο η Αθήνα, αλλά και ολόκληρη η Ελλάδα. Όλα αυτά έγιναν το 490 π.Χ. Μπορείς να φανταστείς πώς άφρισε από το θυμό του ο μεγάλος βασιλιάς Δαρείος μόλις έμαθε για την ήττα στο Μαραθώνα. Προς το παρόν όμως δεν μπορούσε να οργανώσει νέα επιχείρηση εναντίον της Ελλάδας γιατί στο μεταξύ είχε ξεσπάσει εξέγερση στην Αίγυπτο και έπρεπε να οδηγήσει εκεί τα στρατεύματά του για να την καταπνίξει. Έπειτα από λίγο καιρό πέθανε, κληροδοτώντας στο διάδοχό του Ξέρξη την υποχρέωση να εκδικηθεί την Ελλάδα μια για πάντα. O Ξέρξης, που ήταν ένας σκληρός και αρχομανής βασιλιάς, δεν ήθελε δεύτερη κουβέντα για να ξεκινήσει. Στρατολόγησε άντρες από τους λαούς που ήταν υποτελείς στους Πέρσες –Αιγύπτιους, Βαβυλώνιους και Μικρασιάτες– και συγκρότησε στρατό. Όλοι ήρθαν με την τοπική ενδυμασία τους, με τα δικά τους όπλα, με βέλη και τόξα, ξίφη και ασπίδες, ακόντια και πολεμικά άρματα, ακόμα και με σφεντόνες. Ήταν ένα τεράστιο, πολύχρωμο πλήθος, λέγεται πως ξεπερνούσε το 1 εκατομμύριο άντρες, και κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει τι θα έκαναν οι Έλληνες όταν θα έρχονταν αντιμέτωποι με αυτό το στρατό. Αυτή τη φορά επικεφαλής της εκστρατείας ήταν ο ίδιος ο Ξέρξης. Όταν όμως ο στρατός έφτασε στον πορθμό που χωρίζει τη Μικρά Ασία από τη σημερινή Κωνσταντινούπολη και προσπάθησε να περάσει από μια γέφυρα φτιαγμένη από πλοία, σηκώθηκαν μεγάλα κύματα και διέλυσαν τη γέφυρα. Πάνω στο θυμό του ο Ξέρξης μαστίγωσε τη θάλασσα με αλυσίδες. Αμφιβάλλω όμως αν η θάλασσα πτοήθηκε έπειτα απ’ αυτό. Ένα μέρος του πελώριου στρατού ετοιμάστηκε να επιτεθεί στην Ελλάδα από τη θάλασσα, και ένα άλλο από τη στεριά. Στη νότια Ελλάδα ένας μικρός αριθμός από Σπαρτιάτες, που είχαν συμμαχήσει με τους Αθηναίους, προσπάθησαν να σταματήσουν τους Πέρσες στα στενά των Θερμοπυλών. Όταν οι Πέρσες απαίτησαν να καταθέσουν οι Σπαρτιάτες τα όπλα, η απάντηση ήταν «Μολών λαβέ!». «Τα βέλη μας είναι τόσα πολλά, που θα κρύψουν τον ήλιο!» απείλησαν οι Πέρσες. «Τόσο το καλύτερο» είπαν οι Σπαρτιάτες «θα πολεμάμε στη σκιά». Ένας Έλληνας προδότης όμως έδειξε στους Πέρσες ένα μονοπάτι πάνω από τα βουνά, κι έτσι περικύκλωσαν τους Έλληνες και τους παγίδευσαν. Oι 300 Σπαρτιάτες και οι 700 σύμμαχοί τους έπεσαν στο πεδίο της μάχης και κανείς δεν προσπάθησε να το βάλει στα πόδια. Αυτός ήταν ο νόμος τους. Αργότερα ένας Έλληνας ποιητής έγραψε προς τιμήν τους μια επιτύμβια στήλη που λέει: Ω ξείν’ αγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ότι τήδε κείμεθα τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι. Στο μεταξύ στην Αθήνα, μετά το μεγάλο θρίαμβο του Μαραθώνα, δεν είχαν μείνει με σταυρωμένα τα χέρια. Ένας άλλος στρατηγός, ο Θεμιστοκλής, ένας τετραπέρατος και διορατικός άντρας, έλεγε στους συμπατριώτες του ξανά και ξανά πως ένα τέτοιο θαύμα όπως αυτό στο Μαραθώνα συμβαίνει μόνο μία φορά, και πως η Αθήνα έπρεπε να αποκτήσει στόλο αν ήθελε να συνεχίσει να αντιστέκεται στους Πέρσες. Έτσι οι Αθηναίοι φτιάξανε στόλο. O Θεμιστοκλής διέταξε να αδειάσει ολόκληρη η Αθήνα –άλλωστε ο πληθυσμός της δε θα πρέπει να ήταν και τόσο μεγάλος τότε– και έστειλε τους κατοίκους της στη Σαλαμίνα. Εκεί παρατάχθηκε και ο ελληνικός στόλος. Μόλις λοιπόν το περσικό πεζικό έφτασε στην Αθήνα, τη βρήκε έρημη, την πυρπόλησε και την αφάνισε. Δεν μπορούσε όμως να κάνει τίποτα στους Αθηναίους, που από το νησί της Σαλαμίνας έβλεπαν την πόλη τους να τυλίγεται στις φλόγες. Τώρα ο περσικός στόλος πλησίαζε και απειλούσε να περικυκλώσει τη Σαλαμίνα. Oι σύμμαχοι των Αθηναίων άρχισαν να φοβούνται. Ήθελαν να φύγουν με τα πλοία τους και να αφήσουν τους Αθηναίους στην τύχη τους. Τότε ο Θεμιστοκλής απέδειξε την υπεροχή του, την τόλμη και την εξυπνάδα του. Μόλις είδε ότι όλες του οι προσπάθειες να πείσει τους συμμάχους του έπεφταν στο κενό και ότι ήταν αποφασισμένοι να φύγουν την άλλη μέρα το πρωί, έστειλε κρυφά στους Πέρσες έναν αγγελιαφόρο να αναγγείλει στον Ξέρξη το εξής: «Κάνε γρήγορα επίθεση, γιατί αλλιώς θα σου ξεφύγουν οι σύμμαχοι των Αθηναίων». O Ξέρξης έπεσε όντως στην παγίδα. Το αμέσως επόμενο πρωινό επιτέθηκε με τα μεγάλα πολεμικά πλοία του με τα πολλά κουπιά. Κι έχασε. Τα πλοία των Ελλήνων ήταν μεν μικρότερα, αλλά γι’ αυτό ακριβώς ήταν και πιο ευκίνητα. Στη γεμάτη μικρά νησιά θάλασσα αυτό ήταν το πιο συμφέρον. Επιπλέον οι Έλληνες αγωνίζονταν για άλλη μια φορά για την ελευθερία τους, ενώ η νίκη τους στο Μαραθώνα πριν από δέκα χρόνια είχε τονώσει το ηθικό τους. Από ένα ύψωμα ο Ξέρξης ήταν αναγκασμένος να παρακολουθήσει τα δυσκίνητα πλοία του να εμβολίζονται από τα μικρά και γρήγορα ελληνικά πλοία και να βυθίζονται. Συντετριμμένος, έδωσε διαταγή να υποχωρήσουν. Έτσι λοιπόν οι Αθηναίοι νίκησαν για δεύτερη φορά, και μάλιστα έναν ακόμα μεγαλύτερο στρατό. Αυτό έγινε το 480 π.Χ. Σύντομα, το 479 π.Χ., ηττήθηκε και το πεζικό, από τις ενωμένες δυνάμεις των Ελλήνων στις Πλαταιές. Από τότε οι Πέρσες δεν τόλμησαν να επιτεθούν ξανά στην Ελλάδα. Κι αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, γιατί οι Πέρσες δεν ήταν πιο αδύναμοι ή πιο χαζοί από τους Έλληνες – σίγουρα όχι.

Όπως όμως έχω ήδη πει, οι Έλληνες ήταν ένας ιδιαίτερος λαός. Ενώ οι κοινωνίες στις αυτοκρατορίες της Ανατολής ήταν πάντα προσηλωμένες στα πατροπαράδοτα έθιμα και διδάγματα και δεν ήταν ανοιχτές στις καινούριες ιδέες, στην Ελλάδα, και ειδικά στην Αθήνα, ίσχυε το ακριβώς αντίθετο. Σχεδόν κάθε χρόνο συλλάμβαναν και κάτι νέο. Κανένας θεσμός δεν έμενε ο ίδιος για πολύ. Oύτε και κανένας αρχηγός. Αυτό το έζησαν στο πετσί τους κι οι μεγάλοι ήρωες των Περσικών Πολέμων, ο Μιλτιάδης κι ο Θεμιστοκλής. Στην αρχή τούς εξύμνησαν, τους τίμησαν και έστησαν ανδριάντες προς τιμήν τους, αλλά μετά άρχισαν να τους κατηγορούν και να τους συκοφαντούν, ώσπου στο τέλος τούς εξοστράκισαν. Αυτό σίγουρα δεν ήταν θετικό γνώρισμα των Αθηναίων, ήταν όμως στοιχείο του χαρακτήρα τους – πάντα να αναζητούν το καινούριο, πάντα να πειραματίζονται, ποτέ να μην είναι ικανοποιημένοι, ποτέ πλήρεις και εφησυχασμένοι! Έτσι μέσα στα επόμενα εκατό χρόνια μετά τους Περσικούς Πολέμους το πνεύμα των ανθρώπων της μικρής αυτής πόλης συνέλαβε πολύ περισσότερα πράγματα απ’ ό,τι μέσα σε χιλιάδες χρόνια αυτό των ανθρώπων στις μεγάλες αυτοκρατορίες της Ανατολής. Όσα είχαν τότε ζωγραφίσει, σκεφτεί, συνθέσει ή επινοήσει, όσα συζητούσαν οι νέοι στην αγορά και για όσα διαπληκτίζονταν οι μεγαλύτεροι στην εκκλησία του δήμου μάς απασχολούν κι εμάς σήμερα. Είναι περίεργο, αλλά όντως έτσι είναι. Με τι άραγε θα ασχολούμασταν σήμερα αν οι Πέρσες είχαν νικήσει το 490 στο Μαραθώνα ή το 480 στη Σαλαμίνα; Αυτό δεν το ξέρω.

GOMBRICH HANS-ERNST: ΜΙΚΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Από το κεφάλαιο 8: Ένας άνισος αγώνας

Πατάκης, Σεπτέμβριος 2012

Οι πολλοί προτιμούν τα έτοιμα σχήματα

[1.20.1] Αυτά είναι τα όσα μπόρεσα να εξακριβώσω για τα αρχαιότερα χρόνια. Είναι δύσκολο, όμως, να δώσει κανείς πίστη σ᾽ όλες τις πληροφορίες, γιατί οι άνθρωποι, όταν πρόκειται ακόμα και για τη δική τους πατρίδα, δέχονται αβασάνιστα τα όσα ακούνε για το παρελθόν. 

[1.20.2] Οι περισσότεροι Αθηναίοι πιστεύουν ότι ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων σκότωσαν τον Ίππαρχο όταν ήταν τύραννος και δεν ξέρουν ότι τύραννος ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Πεισιστράτου, ο Ιππίας. Ο Ίππαρχος και ο Θεσσαλός ήσαν αδελφοί του. Αλλά την ημέρα του φόνου, την τελευταία στιγμή, ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων υποπτεύθηκαν ότι κάποιος από τους συνωμότες είχε ειδοποιήσει τον Ιππία και δεν επιχείρησαν τίποτε εναντίον του. Θέλοντας, όμως, προτού συλληφθούν και αφού κινδύνευαν, να κάνουν κάτι το άξιο, βρήκαν τον Ίππαρχο στο Λεωκόρειον, όπου ετοίμαζε την πομπή των Παναθηναίων, και τον σκότωσαν. 

[1.20.3] Υπάρχουν πολλά άλλα πράγματα, και σύγχρονα ακόμα, που δεν τα έχει θολώσει ο χρόνος, για τα οποία και οι άλλοι Έλληνες έχουν λανθασμένη ιδέα όπως, λόγου χάρη, ότι στην Σπάρτη οι Βασιλείς δεν έχουν μία αλλά δύο ψήφους ο καθένας ή ότι έχουν στον στρατό τους έναν λόχο ονομαζόμενον Πιτανάτη, που δεν υπήρξε ποτέ. Τέτοια είναι η αδιαφορία των πολλών, που δεν κοπιάζουν για να εξακριβώσουν την αλήθεια, αλλά προτιμούν τα έτοιμα σχήματα.

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ - Ἱστορίαι 

Πηγή:  Μνημοσύνη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας