Ο μύθος του Σίσυφου

Οι θεοί είχαν καταδικάσει τον Σίσυφο να κυλάει αδιάκοπα ένα βράχο ως την κορυφή ενός βουνού απ’ όπου η πέτρα, με το βάρος της, ξανάπεφτε. Είχαν σκεφτεί, κάπως δικαιολογημένα, πως δεν υπάρχει πιο φοβερή τιμωρία απ’ τη χωρίς όφελος κι ελπίδα εργασία.

Εάν πιστέψουμε τον Όμηρο, ο Σίσυφος ήταν ο πιο ήσυχος κι συνετότερος των θνητών. Μια άλλη, όμως, παράδοση τον παρουσιάζει σα ληστή. ... Οι γνώμες διαφέρουν πάνω στα αίτια που τον ανάγκασαν να γίνει ο χωρίς κέρδος εργάτης του Άδη. Κατ’ αρχάς του καταλογίζουν κάποια αστοχασιά με τους θεούς. Αποκάλυψε τα μυστικά τους. Η Αίγινα, κόρη του Ασωπού, αρπάχτηκε από τον Δία. Ο πατέρας ταράχτηκε από την απαγωγή και απευθύνθηκε στον Σίσυφο. Αυτός, που ήξερε για την αρπαγή, υποσχέθηκε στον Ασωπό να τον βοηθήσει, με τον όρο πως θα έδινε νερό στον Ακροκόρινθο. Για τους ουράνιους κεραυνούς, θα δεχθεί την ευλογία του νερού. Τιμωρήθηκε στον Άδη. Ο Όμηρος μας διηγείται επίσης ότι ο Σίσυφος αλυσόδεσε το Θάνατο. Ο Πλούτων δεν μπόρεσε να ανεχτεί το θέαμα της έρημης και σιωπηρής αυτοκρατορίας του. Έσπευσε να στείλει το θεό του πολέμου που ελευθέρωσε το Θάνατο από τα χέρια του νικητή του. Λένε ακόμα πως όταν ήταν ετοιμοθάνατος θέλησε να δοκιμάσει ανόητα την αγάπη της γυναίκας του. Τη διέταξε ν’ αφήσει άταφο το πτώμα του στη μέση της δημόσιας πλατείας. Ο Σίσυφος ξαναβρέθηκε στον Άδη. Κι εκεί, θυμωμένος εξ αιτίας μιας υπακοής τόσο αντίθετης στην ανθρώπινη αγάπη, πήρε άδεια από τον Πλούτωνα να επιστρέψει στη γη για να τιμωρήσει τη γυναίκα του. Μα όταν ξανάδε την όψη αυτού του κόσμου … , δεν ήθελε να γυρίσει στην καταχθόνια σκιά. … Χρειαζόταν η επέμβαση των θεών. Ο Ερμής … τον ξανάφερε με τη βία στον Άδη όπου ο βράχος του ήταν έτοιμος.

Έχουμε ήδη καταλάβει πως ο Σίσυφος είναι ο παράλογος ήρωας. Τα πάθη του τον συνιστούν περισσότερο απ’ το μαρτύριό του. Η περιφρόνησή του για τους θεούς, το μίσος του για τον θάνατο και το πάθος του για ζωή του στοίχισαν αυτό το ανείπωτο μαρτύριο, να δίνει όλο του το είναι χωρίς ανταμοιβή. Είναι το τίμημα που πρέπει να πληρώσει για τα γήινα πάθη. Δεν μας αφηγούνται τίποτα για τον Σίσυφο στον Άδη. Οι μύθοι φτιάχνονται για να τους ζωογονεί η φαντασία. Σ’ αυτόν βλέπουμε μόνο όλη την προσπάθεια ενός τεντωμένου κορμιού ν’ ανασηκώσει την πελώρια πέτρα, να τη γυρίσει και να την κάνει ν’ αναρριχηθεί σε μια πλαγιά που έχει ανεβοκατέβει εκατό φορές …

Εάν αυτός ο μύθος είναι τραγικός, είναι γιατί ο ήρωάς του έχει συνείδηση. Πράγματι, που θα βρισκόταν ο πόνος του, εάν σε κάθε βήμα τον ενθάρρυνε η ελπίδα της επιτυχίας; Ο σύγχρονος εργάτης όλες τις μέρες της ζωής του κάνει την ίδια δουλειά κι αυτή η μοίρα δεν είναι λιγότερο παράλογη. Αλλά δεν είναι τραγικός παρά στις σπάνιες στιγμές που αποκτά συνείδηση. Ο Σίσυφος, προλετάριος των θεών, ανίσχυρος κι επαναστατημένος, ήξερε όλη την έκταση της άθλιας ύπαρξής του: είναι εκείνη που σκέφτεται όσο διαρκεί η κατάβασή του. Η σύνεση με την οποία δέχεται το μαρτύριό του συμπληρώνει την ίδια στιγμή τη νίκη του. Δεν υπάρχει μοίρα που να μην νικιέται με την περιφρόνηση. 

Αλμπέρ Καμύ, Ο μύθος του Σίσυφου

(ΜΠΟΥΚΟΥΜΑΝΗΣ, 1973, σελ. 141-143)

Η άμεση και η έμμεση πείρα

“Οι ανόητοι ισχυρίζονται ότι μαθαίνουν με την πείρα τους. Εγώ προτιμώ να επωφελούμαι από την πείρα των άλλων”. Αυτός ο αφορισμός που αποδίδεται στον Μπίσμαρκ - αλλά δεν πρέπει να είναι ο πρώτος που το είπε – έχει ιδιαίτερη σημασία … μας βοηθάει να διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν δύο μορφές πρακτικής πείρας: η άμεση και η έμμεση. 

Και παραπέρα ότι από τις δύο αυτές μορφές, η έμμεση πρακτική πείρα ίσως έχει μεγαλύτερη αξία γιατί είναι πολύ ευρύτερη. Ακόμη και στην πιο έντονη σταδιοδρομία, … το φάσμα και οι δυνατότητες για άμεση πείρα είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Σε αντίθεση με το στρατιωτικό, το ιατρικό επάγγελμα παρουσιάζει ασταμάτητα ευκαιρίες για πρακτική εξάσκηση. Και όμως τα μεγάλα βήματα προόδου της ιατρικής και της χειρουργικής οφείλονται περισσότερο στους επιστημονικούς διανοητές και τους εργαστηριακούς ερευνητές παρά σε εκείνους που ασκούν την ιατρική.

Η άμεση πείρα είναι από τη φύση της πολύ περιορισμένη για να μπορέσει να αποτελέσει το κατάλληλο θεμέλιο για τη θεωρία ή την εφαρμογή. Στην καλύτερη περίπτωση δημιουργεί μια ατμόσφαιρα που έχει κάποια αξία και συμβάλλει στη σταθεροποίηση και ισχυροποίηση της δομής της σκέψης. Η μεγαλύτερη αξία της έμμεσης πείρας οφείλεται στη μεγαλύτερη ποικιλία και έκτασή της. “Ιστορία είναι η παγκόσμια πείρα”, όχι απλά η πείρα ενός άλλου, αλλά πολλών άλλων, που αποτυπώθηκε κάτω από ποικίλες συνθήκες …

Sir B. H. Liddell Hart, Στρατηγική της έμμεσης προσεγγίσεως

(ΒΑΝΙΑΣ, 1995, σελ. 31-32)

Η μέθοδος του Μακιαβέλι

Η μέθοδος του Μακιαβέλι είναι η επιστημονική μέθοδος εφαρμοσμένη στην πολιτική …

Συνεπώς, πρώτον, θεωρούμε θετικό το ότι ο Μακιαβέλι χρησιμοποιεί τη γλώσσα με λογικό, επιστημονικό τρόπο. … Πάντα κατανοούμε για τι πράγμα μιλάει. …

Δεύτερον, ο Μακιαβέλι οροθετεί με επαρκή σαφήνεια το πεδίο της πολιτικής. Ποιο είναι το αντικείμενο μας όταν μιλάμε περί πολιτικής; Πολλοί, … φαίνεται πως πιστεύουν ότι μιλούμε για την ανθρώπινη αναζήτηση μιας ιδανικής κοινωνίας ή για την κοινή οργάνωση των ανθρώπων προκειμένου να επιτύχουν τη μεγίστη κοινωνική ευημερία ή για τη φυσική βλέψη των ανθρώπων προς την ειρήνη και την αρμονία ή για κάτι εξ’ ίσου απόμακρο από τον κόσμο όπως είναι και όπως πάντα ήταν. Ο Μακιαβέλι κατανοεί την πολιτική πρωταρχικά ως πεδίο αγώνων μεταξύ ανθρώπων για την εξουσία. Με αυτή την οροθέτηση μας διαβεβαιώνει ότι πρόκειται να εξεταστεί κάτι υπαρκτό, όχι κάτι που κλωθογυρίζει στα όνειρα ή στους εφιάλτες κάποιου ιδεαλιστή. Εάν ενδιαφερόμαστε για τον άνθρωπο όπως είναι εδώ στη γη και στο βαθμό που μπορούμε να μάθουμε από τα γεγονότα της ιστορίας και από την εμπειρία, πρέπει να συμπεράνουμε ότι δεν έχει εκ φύσεως βλέψεις προς την ειρήνη ή την αρμονία, δεν σχηματίζει κράτη προκειμένου να επιτύχει μια ιδανική κοινωνία ούτε δέχεται την κοινή οργάνωση για να εξασφαλίσει τη μέγιστη κοινωνική ευημερία. Οι άνθρωποι όμως και ομάδες ανθρώπων διεξάγουν όντως μεταξύ τους αγώνες, με διάφορα μέσα, για να αυξήσουν συγκριτικά τη δύναμή και τα προνόμιά τους …  

Τρίτον, ο Μακιαβέλι συνθέτει, και μάλιστα συστηματικά σε κάποιο βαθμό, μεγάλο αριθμό γεγονότων: γεγονότα που ανασύρει από τη μελέτη ιστορικών έργων που έχει στη διάθεσή του, από ότι του έχουν πει άλλοι εξέχοντες πολιτικοί παράγοντες των ημερών του και από όσα παρατήρησε ο ίδιος κατά τη διάρκεια της ενεργής πολιτικής του σταδιοδρομίας. Σε οποιοδήποτε άλλο πεδίο πλην της πολιτικής, μια τέτοια διαδικασία θα μπορούσε να φανεί πολύ προφανής … Αλλά στα πολιτικά κείμενα, η συνήθης προσέγγιση … δεν αρχίζει με την παρατήρηση των γεγονότων αλλά με τις υποτιθέμενες γενικές αρχές που διέπουν τη φύση του ανθρώπου, την κοινωνία και το σύμπαν. Τα συμπεράσματα συνάγονται από τις αρχές· αν τα γεγονότα δεν συμφωνούν, τόσο χειρότερο για τα γεγονότα. Για τον  Μακιαβέλι όμως πρώτα έρχονται τα γεγονότα· τα ερωτήματα απαντιούνται με την επίκληση των γεγονότων ως αυτών που έχουν τον τελευταίο λόγο. Εάν τα γεγονότα αποκαλύπτουν ότι οι επιτυχημένοι κυβερνήτες συχνά ψεύδονται και παραβιάζουν τις συνθήκες, τότε  μια τέτοια γενίκευση έχει το προβάδισμα έναντι ενός αντίθετου νόμου που αντλείται από κάποιο μεταφυσικό δόγμα το οποίο προκαθορίζει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι εκ φυσικής προδιαθέσεως εραστές της αλήθειας … Για τον Μακιαβέλι, όταν αποφασίζουν τα γεγονότα, οι αρχές πρέπει να πετιούνται στον κάλαθο των αχρήστων.

Τέταρτον, ο Μακιαβέλι μονίμως προσπαθεί να συσχετίσει σύνολα γεγονότων παράγοντας γενικεύσεις ή νόμους. … Πάντα αναρωτιέται αν κάτι καταγεγραμμένο στον Λίβιο ή στον Θουκυδίδη ή παρατηρούμενο στην εποχή του αποτελεί εξαίρεση ή μοναδική, ιδιόμορφη πράξη· ή εάν μπορεί να κατανοηθεί ως ένα παράδειγμα κάποιου γενικού προτύπου πολιτικής συμπεριφοράς.

Στις εποχές ακμής της Δημοκρατίας, οι Ρωμαίοι εξέλεγαν υπάτους για ένα μόνο έτος. Ακόμη και όταν οι ύπατοι οδηγούσαν στρατούς στο πεδίο της μάχης, ανακαλούνταν και αντικαθίσταντο στο τέλος του έτους. Αυτό συχνά δυσκόλευε το στράτευμα, δημιουργούσε κατά καιρούς κινδύνους στρατιωτικής ήττας ή, το λιγότερο επιμήκυνε το χρόνο μιας εκστρατείας. Ήταν, όμως, σοφό από την άποψη της διατήρησης της ελευθερίας της δημοκρατίας; Ο Μακιαβέλι ανακαλύπτει ότι αυτή η πρακτική, όχι μόνο στην προκείμενη περίπτωση αλλά ως γενικός κανόνας, δεν ήταν απλώς συνετή αλλά και ουσιαστική· η ελευθερία μιας Δημοκρατίας εξασφαλίζεται μόνο όταν οι αξιωματούχοι της εκλέγονται για μικρές χρονικές περιόδους, με ορισμένες θητείες που δεν παρατείνονται ποτέ· και ότι η πρώτη ένδειξη παρακμής της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπως και τόσων άλλων δημοκρατικών κρατών, ήταν η πρακτική της παράτασης της θητείας των αξιωματούχων.   

Πως θα έπρεπε να χειρίζονται τα κράτη, προκειμένου να ευημερήσουν, τους εχθρούς τους εσωτερικούς και εξωτερικούς όταν έχουν ηττηθεί; … Με παραδείγματα από τη ρωμαϊκή, την ελληνική την καρχηδονιακή, την ιταλική και τη γαλλική ιστορία, δείχνει ότι η «μέση οδός» δεν αποδίδει σε τέτοιες περιπτώσεις· ότι ο εχθρός θα έπρεπε είτε να συντριβεί ολοκληρωτικά ή να συμβιβαστεί ολοκληρωτικά· η μέση κατάσταση … εγγυάται απλώς ότι θα εξακολουθήσει να υφίσταται η αιτία της εχθρότητας και η διάθεση εκδίκησης …

Άγαλμα του Μακιαβέλι, έξω από την 

Πινακοθήκη Ουφίτσι της Φλωρεντίας

Τέλος, παρ’ όλο που αυτό δεν αποτελεί αυστηρά μέρος της λογικής της επιστημονικής μεθόδου, αντιλαμβανόμαστε σε όλο το έργο του Μακιαβέλι, σε κάθε αράδα και κεφάλαιο, μια ένταση και ένα δυνατό πάθος για την αλήθεια. … Καμιά προκατάληψη, καμιά ισχυρή παράδοση, καμιά αυθεντία, καμιά συναισθηματική προδιάθεση δεν είναι αρκετή να τον κάνει να καταστείλει την έρευνά του για την αλήθεια, μέχρι να μπορέσει να την ανακαλύψει … αυτό το πάθος για την αλήθεια είναι εξόχως αποκαλυπτικό … στο προοίμιο του Δεύτερου Βιβλίου των Διατριβών πάνω στην πρώτη δεκάδα του Τίτου Λίβιου:

«Πάντα παινάνε οι άνθρωποι, μα πάντα δεν έχουν δίκιο, τους αρχαίους καιρούς κατηγορώντας τους τωρινούς: και τόσο πολύ κόφτονται για τα περασμένα, που όχι μονάχα εξυμνούν τις εποχές που τις ξέρουν από τη μνήμη τους, καθώς την παραδώσανε οι ιστορικοί, παρά κι εκείνες που, όντας γέροι πια, αναθυμούνται πως τις είδανε στα νιάτα του. Κι όποτε βλέπω πως τούτη δω η ιδέα τους λαθεύει, καθώς λαθεύει τις πιο πολλές φορές, σκέφτομαι πως πολλοί είναι οι λόγοι που τους οδηγούνε σε τέτοια πλάνη. Και πρώτα – πρώτα, πιστεύω ότι για τα αρχαία πράγματα δεν ξέρουμε πέρα ως πέρα την αλήθεια κι τις περισσότερες φορές κρύβονται τα όσα θα φέρνανε ντροπή στους καιρούς εκείνους, κι έτσι τα υπόλοιπα, όσα μπορούνε να τους φορτώσουν δόξα, αυγατίζουνε και φαίνονται πιο μεγαλόπρεπα … Κι έξω απ’ αυτό, αφού οι άνθρωποι μισούνε κάτι ή από φόβο ή από φθόνο, αμέσως – αμέσως τα περασμένα γλυτώνουνε από τις δύο δυνατότερες αιτίες του μίσους, αφού δεν μπορούνε να σε βλάψουνε κι ούτε σου δίνουν αφορμή για να τα φθονήσεις. Όμως το αντίθετο γίνεται με τα όσα ψηλαφείς και βλέπεις· τούτα δω, επειδή τα ξέρεις από τα μέσα και δεν έχουνε για σένα τίποτα κρυφό, κι επειδή βλέπεις να κλείνουν εντός τους, αντάμα με το καλό, κι άλλα πολλά που δεν σ’ αρέσουνε, γι’ αυτό αναγκαστικά τα κρίνεις και πολύ παρακατιανότερα απ’ τ’ αρχαία, ακόμα κι όταν τα σημερινά αξίζουνε στ’ αλήθεια χίλιες φορές πιότερη δόξα και φήμη από εκείνα …

» Κι έξω απ’ αυτά, αφού οι ανθρώπινες επιθυμίες είναι ακόρεστες – γιατί η φύση δίνει όλα να μπορείς και να θέλεις να τα λαχταράς, ενώ η τύχη σε αφήνει να πετυχαίνεις λίγα – το αποτέλεσμα είναι πως στο νου του ανθρώπου αδιάκοπα βασιλεύει η δυσαρέσκεια κι η βαρεμάρα για κείνα που κατέχει· κι αυτό τον κάνει να κατηγοράει τη σημερινή εποχή, να παινάει την παλιά και να λαχταράει τη μελόυμενη, χωρίς να τον κινεί σ’ αυτό καμιά λογική αιτία …»  

Συνοψίζοντας τη μέθοδο του Μακιαβέλι, πρέπει να θυμόμαστε … Το τυπικό και το πραγματικό νόημα ταυτίζονται. Δεν υπάρχει κρυμμένο νόημα ούτε σκοπός που δεν αποκαλύπτεται. Γι’ αυτό όπου κάνει λάθος ο Μακιαβέλι είναι εύκολο να τον διορθώσουμε· και γι’ αυτό δεν μπορεί να μας εξαπατήσει.

James Burnham, Οι Μακιαβελιστές υπέρμαχοι της ελευθερίας

(ΚΕΔΡΟΣ, 2009, σελ. 64-73)

Ένα παίγνιο που δεν μπορεί να χαθεί

Η τελική σκηνή της ταινίας Ο καλός, ο κακός και ο άσχημος με τον Κλιντ Ίστγουντ μας προσφέρει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της θεωρίας παιγνίων.

Τρεις οπλισμένοι και δεινοί σκοπευτές βρίσκονται στις κορυφές ενός τριγώνου ενώ στο κέντρο βρίσκεται ένας βράχος, στον οποίο ο Κλιντ υποτίθεται ότι έχει τοποθετήσει ένα μήνυμα για το που βρίσκονται τα χρήματα που θέλουν και οι τρείς. Έχει όμως γράψει τη σωστή απάντηση; Οι άλλοι δύο αξιολογώντας την κατάσταση φτάνουν στο συμπέρασμα ότι δεν μπορούν να του έχουν εμπιστοσύνη, αλλά επίσης δεν μπορούν να τον πυροβολήσουν μιας και μόνο αυτός ξέρει το που βρίσκονται τα χρήματα. Αυτό σημαίνει ότι (κατ' αρχήν τουλάχιστον) πρέπει να πυροβολήσουν ο ένας τον άλλον. Αυτό που δεν ξέρουν είναι ότι ο Κλιντ έχει δώσει στον ένα άδειο όπλο. Έτσι ο Κλιντ μπορεί να τον αγνοήσει και να προσπαθήσει να σκοτώσει αυτόν με το γεμάτο όπλο.

Ο τύπος με το άδειο όπλο πυροβολεί τον τύπο με το γεμάτο. Ο Κλιντ πυροβολεί τον τύπο με το γεμάτο όπλο. Το παιχνίδι τελείωσε και ο Κλιντ παίρνει τα χρήματα. Η έκβαση του παιγνίου είχε αποφασιστεί πριν αυτό αρχίσει.

Ο Κλιντ δημιουργεί μια κατάσταση όπου ο καθένας αξιολογεί τις πιθανές κινήσεις, αλλά στην πραγματικότητα έχει κερδίσει το παιχνίδι πριν καν αυτό αρχίσει. Είναι ένα λαμπρό παράδειγμα ανθρώπων που παίρνουν τις καλύτερες αποφάσεις με βάση τις πληροφορίες που έχουν στη διάθεσή τους.

Η ελληνική σύλληψη του θανάτου (2)

Αν περιοριζόμαστε στη διαπίστωση ότι οι Έλληνες –πράγμα ήδη εκπληκτικό- είναι οι πρώτοι που ανακάλυψαν ότι ο άνθρωπος είναι θνητός με την οριστική και τελική έννοια, θα ήταν πολύ ενδιαφέρον, θα μέναμε όμως στην απλή γνώση μιας μόνο πλευράς του ανθρώπου ως θνητού ζωικού οργανισμού. Τα βόδια πεθαίνουν, τα άλογα πεθαίνουν, οι άνθρωποι κι αυτοί πεθαίνουν. Ή, το πολύ, θα φτάναμε μέχρι τις πιο προχωρημένες θέσεις της σύγχρονης φιλοσοφίας, του Heidegger π.χ., για τον οποίο ο άνθρωπος αποτελεί το μοναδικό ζώο που γνωρίζει ότι θα πεθάνει. Προφανώς το ουσιώδες στον αρχαίο ελληνικό κόσμο προχωρεί παραπέρα. Υπάρχει όχι μόνο η γνώση της θνητότητας μας, αλλά η επιλογή του τρόπου θανάτου και η επιλογή του ίδιου του θανάτου.

Τα δύο ίσως σημαντικότερα πρόσωπα του ελληνικού φαντασιακού, το πρώτο στην αρχή του, ένας πλασματικός ήρωας, ο Αχιλλέας, και το άλλο στην κατάληξή του, ο Σωκράτης, προσωπικότητα σαφώς ιστορική και υπαρκτή, επιλέγουν και οι δύο το θάνατο. Ο Αχιλλέας γνωρίζει πως τίποτε δεν αξίζει όσο η ζωή, και παρ’ όλα αυτά διαλέγει το θάνατο. Δεν επιστρέφει στη Φθία, αλλά προχωρεί προς τη μάχη σίγουρος ότι θα βρει τη δόξα αλλά και το θάνατο. Η τραγική σύλληψη εδώ … έγκειται στη σύλληψη αυτής της έσχατης αντίφασης: τίποτε δεν αξίζει όσο η ζωή, αλλά αν τίποτα δεν αξίζει περισσότερο από τη ζωή, τότε η ζωή δεν αξίζει τίποτα.   

Όπως λέει ο Σωκράτης, ο ανεξέταστος βίος, η απερίσκεπτη ζωή, δεν είναι βιώσιμος, έτσι θα έλεγε και ο Αχιλλέας ότι τον ατίμητον ή ακλεή βίον, μια ζωή δίχως δόξα και φήμη, δεν αξίζει να τον ζήσει κανείς.

… ο άνθρωπος διχάζεται αναπόφευκτα από αντιφατικά κίνητρα, δηλαδή από τη μια μεριά την αποφυγή του θανάτου, τη συνείδηση ότι τίποτα δεν αξίζει όσο η ζωή, και από την άλλη την αποφυγή μιας ζωής στερούμενης οτιδήποτε θα την καθιστούσε άξια να βιωθεί. Άλλωστε ο διχασμός αυτός είναι συνεχώς παρών στα έπη … δύο φορές στις τρείς ο ήρωας που φεύγει για την μάχη μονολογεί: μήπως πρέπει να το βάλω στα πόδια; … Δίνω τη μάχη ή φεύγω και διατηρώ την ωραία μου ζωή; Και στο τέλος αυτού του εσωτερικού διαλόγου, που επαναλαμβάνεται στην Ιλιάδα τουλάχιστον δέκα φορές, ο ήρωας παίρνει συνήθως –όχι όμως πάντα την απόφαση να μείνει, να πολεμήσει και ενδεχομένως να σκοτωθεί. …

Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο

(Εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ, 2007, σελ. 159-161)

Η ελληνική σύλληψη του θανάτου (1)

Στην καρδιά των ποιημάτων, και ιδίως της Ιλιάδας, υπάρχει η εμπειρία αυτού του αναπόφευκτου δεδομένου που είναι ο θάνατος. Και το δεδομένο αυτό το βρίσκουμε εκεί χωρίς συμβιβασμούς, χωρίς ψευδαισθήσεις, χωρίς ωραιοποίηση. Λέει ο Αχιλλέας στη ραψωδία Ι (πρόκειται για τους στίχους 400-409): τίποτα δεν είναι ψυχής αντάξιον. Και προσθέτει: μπορούμε να αποκτήσουμε …, να αγοράσουμε …, η ζωή όμως του ανθρώπου δεν γυρίζει πίσω έτσι και ξεφύγει από την άκρη των δοντιών του.

Γνωρίζετε επίσης στην Οδύσσεια την περίφημη συνάντηση μεταξύ Οδυσσέα και Αχιλλέα (Οδ. λ, 467-541) στον κάτω κόσμο, όπου ο Οδυσσέας αναφέρεται στη δόξα του Αχιλλέα, που όπως όλοι οι νεκροί, είναι κι αυτός στον Άδη μια σκιά χωρίς νόον, χωρίς πνεύμα, ούτε αισθήσεις. Γιατί μόνο ο θεϊκός Τειρεσίας, μετά από χαριστική παρέμβαση της Περσεφόνης, κρατά στον Άδη τα λογικά του, τις πνευματικές του ικανότητες. Όλες οι άλλες ψυχές είναι σκιές που πετούν (Οδ. κ, 491-495), που δεν γνωρίζουν τίποτα, που δεν θυμούνται τίποτα, που πρέπει να πιουν αίμα για να είναι σε θέση να αρθρώσουν «αληθινό λόγο». Και ο Αχιλλέας αποκρίνεται στον Οδυσσέα: «Μην προσπαθείς να μου γλυκάνεις το θάνατο, θα προτιμούσα να ήμουν ζωντανός, εργάτης μεροκαματιάρης ενός φτωχού αγρότη, παρά να βασιλεύω ανάμεσα στους νεκρούς». Ιδού η αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα στα έπη: υπάρχει σίγουρα η επιβίωση, η επιβίωση όμως αυτή είναι ακόμα πιο άθλια και από τον επίγειο βίο. Ακόμη πιο άθλια· αυτή είναι όλη κι όλη η υπόσχεση …

Μπορούμε λοιπόν να θέσουμε το ερώτημα: από πού προέρχεται η ιδέα αυτή που συναντάμε στον Όμηρο; Προφανώς δεν προέρχεται από τους Αιγυπτίους, που είχαν ένα ολόκληρο κύκλο μετεμψυχώσεων και τα σχετικά, ούτε από τους Βαβυλωνίους, ούτε από τους Μυκηναίους … Είναι περίεργο κι όμως αληθινό: οι Έλληνες ανακάλυψαν το γεγονός ότι υπάρχει ένας τελειωτικός θάνατος, οριστικός θάνατος –τέλος θανάτοιο, επαναλαμβάμεται συνέχεια στην Ιλιάδα-, ότι δεν υπάρχει τίποτα άλλο να πούμε πάνω σ’ αυτό, δεν είναι δυνατό να του δώσουμε άλλη σημασία, να τον μετουσιώσουμε και να τον ωραιοποιήσουμε.  ...

Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο

(Εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ, 2007, σελ. 156-158)

Πληρωμή με το ίδιο νόμισμα

Ας υποθέσουμε όμως ότι εσύ και ο αντίπαλος σου παίζετε ένα παιχνίδι του τύπου διλήμματος των προφυλακισμένων εκατό φορές στη συνέχεια. Έστω ότι τα κέρδη έχουν όπως στον παρακάτω πίνακα:

 

Ανεξαρτήτως του τι θα κάνει ο Β, συμφέρει πάντα να αποστατείς (στη θεωρία των παιγνίων, η επιδίωξη της ιδιοτελούς λύσεως ανεξαρτήτως των συνεπειών για τους άλλους καλείται «αποστασία»). Διότι αποστατώντας, κερδίζεις κάθε φορά μία μονάδα περισσότερο είτε συνεργαστεί ο Β (3 αντί για 2) είτε αποστατήσει (1 αντί για 0).

Το ίδιο ισχύει και για τον Β. Αποστατώντας, κερδίζει και αυτός κάθε φορά μία μονάδα περισσότερο είτε συνεργαστείς (4 αντί για 3) είτε αποστατήσεις (2 αντί για 1). Παρά ταύτα, η αμοιβαία συνεργασία  (2+3=5) σας συμφέρει περισσότερο από την αμοιβαία αποστασία (1+2=3). Χειρότερη περίπτωση για σένα είναι να συνεργάζεσαι εσύ και να αποστατεί ο Β, οπότε εκείνος κερδίζει 4 μονάδες και εσύ τίποτα.

Εάν αυτό το παίγνιο παιζόταν σε ένα και μόνο γύρο χωρίς εσύ και ο Β να μπορείτε να καταστρώσετε κάποια στρατηγική εκ των προτέρων τότε λογική ενέργεια για σένα θα ήταν να αποστατήσεις, εφόσον δεν γνωρίζεις τη στρατηγική  του Β ούτε μπορείς να την αλλάξεις. Τα πράγματα όμως είναι εντελώς διαφορετικά στα παίγνια που αποτελούνται από πολλούς γύρους.

Ας υποθέσουμε ότι ο Β αποφασίζει να συνεργαστεί, ελπίζοντας ότι θα πράξεις το ίδιο, εξασφαλίζοντας το βέλτιστο αμοιβαίο (συνολικά) αποτέλεσμα των πέντε μονάδων, έναντι τριών ή τεσσάρων μονάδων των άλλων συνδυασμών.

Εσύ όμως ακολουθείς τη λογική του εφ’ άπαξ παιγνίου και αποστατείς. Όποτε κερδίζεις μία μονάδα περισσότερο από ότι θα κέρδιζες αν συνεργαζόσουν (3 αντί για 2), ενώ ο Β περιορίζεται στο ελάχιστο δυνατόν κέρδος της μίας μονάδας, αντί για τρείς που θα κέρδιζε, εάν δεν αποστατούσες.

Γι’ αυτό το λόγο, στον επόμενο γύρο, αποφασίζει να σε τιμωρήσει» αποστατώντας και αυτός, οπότε, το κέρδος σου «πέφτει» τώρα στη μία μονάδα από τρία που ήταν προηγουμένως.

Με άλλα λόγια, η αποστασία του Β σου προκαλεί απώλεια διπλάσια από το πρόσθετο κέρδος το οποίο σου προσπόρισε η προηγηθείσα δική σου αποστασία. Η αποστασία είναι συνεπώς ενέργεια ασφαλής, τόσο για σένα, όσο και για τον Β -κατ’ αρχήν τουλάχιστον. Κατ’ αρχήν, διότι από την πλευρά του αμοιβαίου συμφέροντος, θα κερδίζατε συνολικώς (δηλαδή και οι δύο μαζί τις 100 φορές) περισσότερα συνεργαζόμενοι [100(2+3) = 500].

Βεβαίως, εάν ο Β συνεργαζόταν ενώ εσύ αποστατούσες σε κάθε γύρο, θα επιτύγχανες το μέγιστο δυνατό κέρδος των 300 μονάδων (100*3 = 300). Αλλά, εάν ο Β είναι λογικός, θα ακολουθήσει το παράδειγμα σου αποστατώντας σε κάθε γύρο, κερδίζοντας έτσι 200 συνολικά μονάδες, έναντι 100 μονάδων που θα κέρδιζε συνεργαζόμενος μονομερώς όλες τις φορές. Ποια είναι λοιπόν η βέλτιστη στρατηγική;

Η θεωρία των Παχνιών, με τη βοήθεια των υποδειγμάτων του ηλεκτρονικού υπολογιστή, έχει έτοιμη την απάντηση; Αποκαλείται «οδούς αντί οδόντος» ή «πληρωμή με το ίδιο νόμισμα».

Αρχίζεις συνεργαζόμενος. Εάν συνεργαστεί και ο Β, συνεργάζεσαι και στο δεύτερο γύρο. Συνεχίζεις έτσι μέχρις ότου ο Β αποστατήσει, οπότε τον «τιμωρείς», αποστατώντας στον επόμενο γύρο. Ο λόγος που κάνει την στρατηγική αυτή αποτελεσματική είναι το ότι χρησιμοποιείς το παίγνιο για να στείλεις στον άλλο ένα μήνυμα: «θα κάνω εκείνο το οποίο έκανες στον τελευταίο γύρο. Έτσι δεν θα ωφεληθείς ποτέ από την αποστασία μου και συνεπώς θα είσαι αναγκασμένος να συνεργαστείς μαζί μου, εξασφαλίζοντας το βέλτιστο αμοιβαίο όφελος». Με άλλες λέξεις τον προκαλείς να συμμαχήσει μαζί σου παίζοντας εναντίον του ίδιου του παιγνίου παρά ο ένας εναντίον του άλλου.

Στη πραγματική ζωή, «πληρωμή με το ίδιο νόμισμα» σημαίνει ότι φέρεσαι απέναντι στους άλλους με τον τρόπο τον οποίο αυτοί συμπεριφέρονται απέναντί σου, αλλά ενεργώντας πάντα καλά στην αρχή.

Παραβιάζοντας την ουρά στην στάση του λεωφορείου μπορεί να είναι κάτι πολύ καλό για σένα αλλά κακό για όλους τους άλλους. Και αν αυτοί ανταπέδιδαν σε είδος» το αποτέλεσμα θα ήταν γρονθοκοπήματα και χάος.

Βεβαίως θα ήταν ανόητο εκ μέρους σου να συνεργάζεσαι μόνον εσύ και κανένας άλλος. Καθώς όμως όλοι αντιλαμβάνονται το γεγονός αυτό και σε κανένα δεν αρέσει το χάος, οι περισσότεροι άνθρωποι όντως συνεργάζονται.   

Μάικλ Μακρόουν, ΕΥΡΗΚΑ!

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ Κ. ΚΑΠΟΠΟΥΛΟΣ, 1998, σελ. 78-81)