Περί βλακείας

Όταν μιλάμε, κάνουμε το λάθος οι λέξεις «βλάκας» και «ηλίθιος» να σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Όμως στην κοινωνιολογία και την ψυχιατρική έχουν διαφορετικό νόημα.

Η λέξη ηλίθιος προέρχεται από το αρχαιοελληνικό «α-λεός» (αυτός που είναι χαμένος). Στην ψυχιατρική σημαίνει μια κλινική βαριά νοητική υστέρηση. Όμως ενώ η σκέψη του είναι αργή, «παιδική» θα έλεγε κάποιος, ο ηλίθιος δεν έχει δόλο, ούτε προσπαθεί να φανεί έξυπνος. Είναι αυτό που ο Ρόμπερτ Μούζιλ ονόμαζε «τίμια ή καλόκαρδη βλακεία».

Αντίθετα η λέξη βλαξ προέρχεται από την «ινδοευρωπαϊκή» ρίζα μλακ (το σύμπλεγμα μλ τρέπεται συχνά σε βλ όπως το χόρτο μλίτον έγινε βλίτο) και σήμαινε τον νωθρό, τον μαλακό, αυτόν που βαριέται να σκεφτεί. Στην περίπτωση αυτή δεν μιλάμε για υστέρηση, αλλά για συμπεριφορική επιλογή. Ο βλάκας (μλάκας) έχει τη νοητική ικανότητα να σκεφτεί, αλλά αρνείται να το κάνει. Παράλληλα χαρακτηρίζεται από πνευματική τεμπελιά, δογματισμό και απόλυτη βεβαιότητα.

Με βάση τα στοιχεία τα οποία παραθέσαμε για τη διάκριση μεταξύ ηλίθιου και βλάκα μπορούμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο ηλίθιος δεν μπορεί, ενώ ο βλάκας δεν θέλει να σκεφτεί. Κατ’ επέκταση ηλίθιος βλάκας είναι αυτός που δεν μπορεί, ούτε θέλει να σκεφτεί. Στον ίδιο χώρο συμπεριφοράς εντάσσεται και ο ευφυής βλάκας. Αυτός ενώ έχει όλα τα χαρακτηριστικά του βλάκα, όπως άκρατο εγωισμό, πνευματική νωθρότητα, έλλειψη κριτικής σκέψης, η φύση τον έχει προικίσει με ταλέντα και ικανότητες. Με λίγα λόγια οι άνθρωποι αυτού του τύπου είναι χαρισματικοί βλάκες, οι οποίοι όμως χρησιμοποιούν το χάρισμά τους αποκλειστικά για το προσωπικό τους όφελος.

Επειδή δε η χαμέρπεια είναι η πλέον διακριτή ιδιότητα του ηλίθιου βλάκα ενώ η εξουσιομανία είναι η ιδιότητα του ευφυούς βλάκα, τα δύο είδη συνυπάρχουν και συνεργάζονται αρμονικά, διότι το ένα χρησιμοποιεί το άλλο ώστε να επιβιώνουν οι μεν και να επικρατούν οι δε.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας αγαστής συνεργασίας θα το συναντήσουμε στο οργανωμένο έγκλημα. Ο ηλίθιος βλάκας είναι ο μπράβος, ο ευφυής βλάκας είναι ο κάπο, το αφεντικό. Μπράβος χωρίς κάπο δεν μπορεί να επιβιώσει, αλλά και κάπο χωρίς μπράβους δεν μπορεί να επικρατήσει. Τολμώ δε να πω ότι παρόμοιες συμπεριφορές και κοινωνικοπολιτικού χαρακτήρα νευρικές συνάψεις θα συναντήσουμε, εκτός από τα αυταρχικά καθεστώτα, δυστυχώς και στον χώρο της λεγόμενης φιλελεύθερης κομματοκρατίας. Εξουσιομανής αρχηγός κόμματος χωρίς στρατιά χαμερπών υποστηρικτών δεν έχει υπάρξει.

Τάκης Λάγιος

Πηγή: Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Οζυμανδίας

Percy Bysshe Shelley 

Τον θαυμασμό του πλανήτη ολόκληρου έχει προκαλέσει η σπουδαία αρχαιολογική ανακάλυψη στην «Ηλιόπολη» της Αιγύπτου, όπου μέσα στα λασπόνερα μία φτωχογειτονιάς βρέθηκε ένα κολοσσιαίων διαστάσεων άγαλμα, που πιθανολογείται ότι ανήκει στον Φαραώ Ραμσή τον Β’, που αποκαλείτο και «βασιλεύς των βασιλέων», καθώς ήταν από τους ισχυρότερους ηγεμόνες της Αρχαίας Αιγύπτου. Η ύπαρξη του ήταν εντελώς άγνωστη μέχρι σήμερα (2017), ωστόσο ένα ποίημα του 1817 του άγγλου ποιητή Πέρσυ Μπυς Σέλεϋ είναι σαν να αναφέρεται ακριβώς στην σπουδαία αυτή ανακάλυψη. Με αφορμή μία αφήγηση του Διόδωρου του Σικελιώτη που έκανε λόγο για ένα γιγαντιαίο άγαλμα στην Αίγυπτο κάποιου «Οζυμανδία» ξεκινά ένας άτυπος διαγωνισμό ποίησης. «Αντίπαλοι» ο Πέρσυ Σέλλεϋ με έναν Άγγλο τραπεζίτη τον Οράτιο Σμιθ.  Στόχος των δύο Άγγλων να αναδείξουν πως περασμένα μεγαλεία καταλήγουν σαν φαντάσματα του παρελθόντος.

Ο Οράτιος Σμιθ ξεκινά γράφοντας: «Στην αμμώδη σιωπή της Αιγύπτου, στέκει γιγάντιο πόδι που σκορπίζει, τη μόνη σκιά που η έρημος γνωρίζει». O Σέλεϋ παίρνει την σκυτάλη γράφοντας ένα – εκ των υστέρων – εμβληματικό ποίημα της αγγλικής ποίησης:

«Συνάντησα έναν ταξιδιώτη από χώρα αρχαία.

Είπε: τεράστια, δίχως κορμό, δυο πόδια πέτρινα

υψώνονται στην έρημο. Κοντά τους, μες στην άμμο

βυθισμένο, ένα θρυμματισμένο πρόσωπο· τα σκυθρωπά του

χείλη, πτυχωμένα σ' ένα χαμόγελο ψυχρής υπεροχής,

λένε ο γλύπτης τους πως διάβασε σωστά αυτά τα πάθη

που ακόμη ζούνε χαραγμένα στ' άψυχα ετούτα πράγματα

το χέρι που τα περιγέλασε και την καρδιά που τα 'θρεψε.

Και πάνω στο κρηπίδι αυτές οι λέξεις αχνοφαίνονται:

"Οζυμανδίας τ' όνομά μου, ο Βασιλεύς των Βασιλέων,

κοιτάξτε τα έργα μου. Ισχυροί, κι απελπιστείτε! "

Άλλο τίποτα δεν μένει. Γύρω από τη φθορά

των κολοσσιαίων ερειπίων, απέραντη, γυμνή,

μόνη η έρημος, κι επίπεδη, απλώνεται μακριά».

 

Ο Σέλεϋ ονόμασε το ποίημα «Οζυμανδίας» στηριζόμενος στην αναφορά του Διόδωρου Σικελιώτη, … που έζησε τον 1ο αι. π.Χ … Ο Σικελιώτης είχε βασιστεί σε περιγραφή του Εκαταίου, που έζησε τον 6ο π. Χ αιώνα … Το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί ο Εκαταίος ανέφερε τον Ραμσή ως «Οσυμανδίας» με την απάντηση να δίδεται μάλλον ελληνική εκδοχή του ονόματος Ούσερ-μα-Ρα.

 

Το 2000 ο Χάρης Βλαβιανός στην επιφυλλίδα του στην εφημερίδα στα ΝΕΑ, αναφέρεται στον «διαγωνισμό» ποιήματος μεταξύ Σέλεϋ και Οράτιου γράφοντας σχετικά: «Χρειάστηκαν δέκα λεπτά (ή περίπου) για να γράψει ο Σέλλεϋ ένα από τα αριστουργήματα της αγγλικής ποίησης. Είχαν συνδράμει ένας Φαραώ, μια ομάδα ιστορικών, εξερευνητών και περιηγητών και ο λησμονημένος σήμερα Οράτιος Σμιθ. Ιδιοφυΐα σημαίνει, όπως έχει γράψει ένας γνωστός κριτικός, να βρίσκεσαι στον κατάλληλο τόπο τον κατάλληλο χρόνο, έτοιμος να αδράξεις τη στιγμή. Ο Οράτιος Σμιθ και ο Πέρσυ Μπ. Σέλλεϋ έστειλαν τα σονέτα τους σε μια εφημερίδα, η οποία δημοσίευσε και τα δύο. Ο έντιμος και σχολαστικός Σμιθ τιτλοφόρησε το ποίημά του «Πάνω σε ένα επιβλητικό γρανιτένιο πόδι, που ανακαλύφθηκε να ίσταται μόνο στην έρημο της Αιγύπτου, με τη σχετική επιγραφή χαραγμένη στη βάση». Ο Σέλλεϋ ονόμασε το δικό του «Οζυμανδύας». Ιδιοφυΐα ίσως σημαίνει και το να ξέρεις πώς να τιτλοφορήσεις ένα ποίημα». Και πράγματι 200 ακριβώς χρόνια μετά, ο «Οζυμανδίας» του Σέλλεϋ πιθανόν να βρέθηκε στα λασπόνερα στης αρχαίας Ηλιόπολις…

©

Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας  (Frankenstein; or, The Modern Prometheus) είναι ο τίτλος της γοτθικής και ρομαντικής νουβέλας από την Αγγλίδα συγγραφέα Μαίρη Σέλεϊ…. Θεωρείται από πολλούς ως το πρώτο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας, γράφτηκε το 1816, κατά τη διάρκεια των διακοπών της συγγραφέα στις Άλπεις. Όταν η ηφαιστειακή τέφρα, από την έκρηξη του Τάμπορα της Ινδονησίας, έκρυψε απροσδόκητα τον ήλιο εκείνο το καλοκαίρι, η νεαρή συγγραφέας, ο ρομαντικός ποιητής και σύζυγός της, Πέρσι Σέλεϊ, και ο συνταξιδιώτης τους, κι επίσης ποιητής του Ρομαντισμού, Λόρδος Μπάιρον, αποφάσισαν να διαγωνιστούν μεταξύ τους και να γράψουν μια ιστορία τρόμου ο καθένας…

Στο έργο της Σέλεϊ, ο δόκτωρ Φράνκενσταϊν, ένας νεαρός επιστήμονας, παρασυρμένος από την αγάπη του για την πρόοδο και την ανακάλυψη, διαπράττει την υπέρτατη ύβρη: βρίσκει το μυστικό της ζωής και το αξιοποιεί για να δημιουργήσει έναν νέο "Αδάμ”. Αηδιασμένος από το αποκρουστικό δημιούργημά του, περνά τα υπόλοιπα χρόνια της ύπαρξής του καταδιωκόμενος όχι μόνο από τις ενοχές, αλλά και από το ανώνυμο "τέρας”, το οποίο, καταδικασμένο στο περιθώριο, είναι διψασμένο για εκδίκηση. …

Άπειρες οι ταινίες που ενέπνευσε άμεσα ή έμμεσα ο μύθος του Φρανκενστάιν, με το Πλάσμα να αριθμεί αμέτρητες κινηματογραφικές εμφανίσεις, σε κάθε πιθανή και απίθανη παραλλαγή. … Στην πιο πρόσφατη εκδοχή του, ο Ντελ Τόρο μας δείχνει το «τέρας» να διαβάζει το ποίημα του Πέρσυ Σέλλεϋ «Οζυμανδίας».

©

Για το Breaking Bad … τα λόγια είναι περιττά. Το “Ozymandias” είναι το 14ο επεισόδιο της πέμπτης σεζόν του και αποτελεί το κορυφαίο σημείο της σειράς, όπου η πλοκή φτάνει στο αποκορύφωμα και οι χαρακτήρες βρίσκονται κυριολεκτικά στα όρια … ο Walter White (που υποδύεται ο τρομερός Μπράιαν Κράνστον) βιώνει την απόλυτη κατάρρευση της αυτοκρατορίας του. Η σκηνή όπου πέφτει στην άμμο λειτουργεί σαν άμεση αναφορά στο ποίημα, με τον ίδιο να αντιμετωπίζει τις συνέπειες των πράξεών του και να βιώνει την προσωπική του πτώση. Όπως και με το άγαλμα του Οζυμανδία, η ισχύς και η αυτοπεποίθηση του Walter αποδεικνύονται εφήμερες, καθώς όλα όσα έχτισε καταρρέουν γύρω του.

 

Τι είναι το πάθος

Για τους περισσότερους θεατές, σε αυτή την εποχή της μαζικής κατανάλωσης του ατέλειωτου περιεχομένου της κάθε διαθέσιμης πλατφόρμας, είναι μια ευχάριστη έκπληξη όταν κανείς συναντά μια απίθανη και πρώτα από όλα καλογραμμένη σειρά από μια εξόχως ευφυή και ταλαντούχα δημιουργό. 

Η σειρά "Killing Eve" της βραβευμένης με τρία Emmy για το ανατρεπτικό "Fleabag", Φίμπι Γουόλερ-Μπριτζ είναι μια απρόβλεπτη, πανέξυπνη και ευρηματική σειρά

Η Ιβ Πολάστρι (Σάντρα Ο) είναι μια έξυπνη, ικανή και ιδιόρρυθμη πράκτορας της MI6, η οποία ζει μια εντελώς τακτοποιημένη ζωή. Η Βιλανέλ (Τζόντι Κόμερ) είναι μια νεαρή και πλήρως διαταραγμένη, γρήγορη-και-θανάσιμη, επί πληρωμή δολοφόνος. Με αφορμή τη δολοφονία ενός Ρώσου πολιτικού, η Ιβ και η ομάδα της ερευνούν και προσπαθούν να εντοπίσουν την απρόσιτη, προσεκτική κι επιδειξιομανή γυναίκα εκτελέστρια. Ανάμεσα στους δύο πρωτότυπους, ανεξάρτητους και δυναμικούς γυναικείους χαρακτήρες θα αναπτυχθεί μια χαοτική, συναρπαστική και εμμονική σύνδεση, … 

Από το τέταρτο επεισόδιο της τέταρτης σεζόν:

Ξέρεις τι είναι το πάθος;

Ο κόσμος θεωρεί ότι είναι το sex. Έξαψη.

Όμως, η κυριολεκτική του σημασία είναι το να υποφέρεις.

Μια λάθος μέρα μπορεί να σου αλλάξει τη ζωή

Το Inside Man του Steven Moffat είναι μια μίνι σειρά τεσσάρων επεισοδίων που παίζει με την έννοια του “καλού” και του “κακού”. Από τη μία πλευρά, έχουμε έναν πρώην καθηγητή εγκληματολογίας στη death row στην Αμερική. Από την άλλη, έναν Άγγλο εφημέριο που ζει μια ήσυχη ζωή με την οικογένειά του. Το πρώτο επεισόδιο τα παρουσιάζει σαν δύο τελείως διαφορετικές ιστορίες, αλλά σιγά σιγά ξεδιπλώνεται η σύνδεση. Και κάπου εκεί, αρχίζεις να καταλαβαίνεις ότι αυτή η σειρά δεν πρόκειται να σε αφήσει να χαλαρώσεις.

Ο Stanley Tucci είναι καθηλωτικός στον ρόλο του Jefferson Grieff. Με λιγοστές λέξεις και βλέμμα που σου τρυπάει το μυαλό, ο χαρακτήρας του λειτουργεί σαν σύμβολο. Δεν προσπαθεί να σε πείσει ότι είναι καλός, ούτε ζητά συγχώρεση. Είναι εκεί για να αποδείξει ότι η ανθρώπινη φύση έχει επίπεδα – και σκοτεινά και διαυγή. Αν και φυλακισμένος, είναι πιο ελεύθερος απ’ όλους. Με βοηθό έναν άλλο κατάδικο που λατρεύει τη βία (και τις λεπτομέρειες), ο Grieff αναλαμβάνει ανεπίσημα να “λύνει” υποθέσεις εγκλημάτων, σαν ένας ψυχρός, κυνικός Sherlock. Το κάνει όχι γιατί θέλει λύτρωση, αλλά γιατί… μπορεί.

Το δυνατό σημείο της σειράς δεν είναι η δράση, αλλά οι ερμηνείες και οι διάλογοι. …

 

Το Inside Man δεν είναι αριστούργημα, αλλά δεν είναι και κάτι που ξεχνάς. Σε βάζει σε σκέψεις, έχει ένταση, και μια απλότητα στην αφήγηση που το κάνει άμεσο. Ναι, θα μπορούσε να έχει καλύτερο ρυθμό ή λιγότερες συμπτώσεις. Αλλά σου αφήνει κάτι: την ερώτηση «τι θα έκανα εγώ αν ήμουν στη θέση τους;». Και αυτό, για τετραπλό επεισόδιο, είναι αρκετά δυνατό.

 

Αν είχα κρατήσει το στόμα μου κλειστό

 

Σεζόν 1, Επεισόδιο 3

Πρέπει να κάνεις το σωστό

Ted Lasso: Το στόρι αστείο και φανταστικό. Μια ιδιοκτήτρια ομάδας της Premier league (η κορυφαία κατηγορία του αγγλικού ποδοσφαίρου) αποφασίζει να φέρει στο σύλλογο τον Ted Lasso. Έναν Αμερικανό προπονητή ερασιτεχνικού αμερικανικού ποδοσφαίρου που δεν έχει ιδέα από το (δικό μας) ποδόσφαιρο. Σε αυτή τη βάση ο Sudeikis και μια ομάδα καταπληκτικών σεναριογράφων απλώνουν μπροστά μας την πιο ρεαλιστική, αστεία και συγκινητική μυθοπλασία των τελευταίων ετών…

Σε κάθε περίπτωση το Ted Lasso είναι εκεί και σας περιμένει. Σαν ένα καλό βιβλίο θα βρει διαφορετικά σημεία να αγγίξει τον κάθε θεατή. Αν βλέπεις μπαλίτσα θα σε πιάσει. Αν χώρισες υπάρχεις μέσα στη σειρά και ας μην το ξέρεις. Αν έχεις υποστεί μπούλινγκ είσαι εκεί. Αν δεν έχεις μάθει να κάνεις υπομονή μπορεί και να μάθεις. Αν πονάς θα σε ωθήσει να μιλήσεις για τον πόνο σου και να δεις την επόμενη μέρα πιο όμορφη.

Δείτε το Ted Lasso. Και αν έχετε παιδί από τα 12 και πάνω, μπορείτε να του το κάνετε δώρο –ίσως μετά από πολλά χρόνια να σας ευγνωμονεί και να θυμάται ότι γελάσατε και κλάψατε μαζί κάποια απογεύματα. Και όλα αυτά χάρη σε μια ομάδα ανθρώπων που δεν κρύβουν τις ανασφάλειές τους, τον πόνο και την χαρά τους για αυτό που λέμε ζωή. Να, που την εποχή της πανδημίας γεννήθηκε η καλύτερη τηλεοπτική dramedy των τελευταίων ετών.

Από το τρίτο επεισόδιο της δεύτερης σεζόν

Τι είναι η ανθρώπινη φύση

 … Κι αν το Netflix μας έχει πάρει φαλάγγι, μιας και πυρπολεί σειρές κάθε μήνα, εκεί έξω υπάρχουν πολλές συγκλονιστικές σειρές, που αν τις δεις μπορείς να γίνεις λίγο καλύτερος άνθρωπος. Μια από αυτές, είναι και το "The Morning Show". ...

Δεν μας νοιάζει που οι Αμερικανοί κριτικοί την ψιλοθάψανε τη σειρά στις κριτικές τους. Δεν μας νοιάζει επίσης που και στην Ελλάδα, πέρασε στα ψιλά. Η Alex Levy (Jennifer Aniston) και ο Mitch Kessler (Steve Carell) είναι οι παρουσιαστές της επιτυχημένης πρωινής εκπομπής "The Morning Show" με υψηλά νούμερα τηλεθέασης εδώ και 15 χρονιά. Όλα όμως αλλάζουν όταν ένα σκάνδαλο σεξουαλικής παρενόχλησης στο χώρο εργασίας του Mitch βγαίνει στην φόρα και απολύεται ύστερα από 15 χρόνια συνεργασίας. Τον Mitch διαδέχεται η Bradley Jackson (Reese Witherspoon) μια ρεπόρτερ μικρού καναλιού που γίνεται viral, λόγω ενός ξεσπάσματος της μπροστά στις κάμερες. …

Από το δέκατο επεισόδιο της πρώτης σεζόν

Η ειλικρίνεια με τον εαυτό μας

 

Σεζόν πρώτη, επεισόδιο τρίτο: Η ομολογία

«Εξαρτητικό», «προφητικό», «ρεαλιστικό» είναι μερικοί μόνο από τους χαρακτηρισμούς που περιγράφουν το πολιτικό θρίλερ «Ο Eπιζών της Επόμενης Μέρας» στο Netflix - και η αλήθεια είναι ότι αν το ξεκινήσεις δύσκολα μπορείς να πατήσεις το κουμπί του pause. Οι αληθοφανείς περιγραφές των γεγονότων που κάνουν τη ζωή δύσκολη για τον υποτιθέμενο Πρόεδρο των ΗΠΑ Τομ Κέρκμαν-στον πρωταγωνιστικό ρόλο ο Κίφερ Σάδερλαντ- σε συνδυασμό με τους πολύ αντιπροσωπευτικούς χαρακτήρες δίνουν στη σειρά το στίγμα ενός εξαιρετικού «πολιτικού θρίλερ», προσφέροντας μια ρεαλιστική απάντηση στο House of Cards με έναν πολιτικό που φαίνεται να βρίσκεται στον αντίποδα του Φράνσις Άντεργουντ.

Όλα ξεκινούν όταν ο «Designated Survivor», δηλαδή ο τελευταίος επιζών της καταστροφικής επίθεσης στον Λευκό Οίκο, η οποία φτάνει να εξουδετερώσει όλα τα μέλη της κυβέρνησης, αναλαμβάνει τα ηνία της χώρας. Ακολουθούν βέβαια έκτακτες εκλογές που του δίνουν μόνιμα και δικαιωματικά την εξουσία αλλά καθώς φαίνεται τα βάσανα δεν έχουν τέλος για τον Πρόεδρο των ΗΠΑ αφού έχει να αντιμετωπίσει όχι μόνο τους πολιτικούς του εχθρούς αλλά και τρομοκρατικά χτυπήματα, έκτακτες κρίσεις στο εξωτερικό ακόμα και τον επικίνδυνο Τούρκο Πρόεδρο οι ομοιότητες του οποίου με τον Ερντογάν είναι παραπάνω από σατανικές. Στο σήριαλ μάλιστα αυτό, που κατέχει πολύ καλή θέση στο δίκτυο ABC, όπου προβαλλόταν αρχικά και ύστερα στο Netflix, η Τουρκία από πρώην σύμμαχος των ΗΠΑ φαίνεται να μετατρέπεται στον κατεξοχήν εχθρό της. …

Έρωτας και ζωή

 

Ένα σημάδι του οκνηρού νου

Η βωμολοχία είναι σημάδι οκνηρού νου!

The Kominsky Method

Season 1: "Chapter 2. An Agent Grieves"

"ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΔΑΙΜΟΝΑ ΕΑΥΤΟΥ"

Τζιμ Μόρισον: Γιατί μπήκε η ελληνική επιγραφή στον τάφο του

Η κινητήρια δύναμη της Ιστορίας

Απόσπασμα από την συνέντευξη του Φράνσις Φουκουγιάμα στην «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (17/05/20)

  

…

– Ο Τομ Γουλφ έγραψε το 1992 στο οπισθόφυλλο του «Τέλους της Ιστορίας» ότι «η προσέγγισή σας για την ιδέα του “θυμού” μπορεί να αποδειχθεί πιο σημαντική από τη θεωρία του τέλους της Ιστορίας». Αναφερόταν στην ιδέα περί «θυμού» που ανέλυσε ο Πλάτωνας στην «Πολιτεία» και την οποία αξιοποιήσατε στο «Τέλος της Ιστορίας». Πρόσφατα επιστρέψατε στο θέμα του «θυμού» στο βιβλίο σας «Ταυτότητα». Είναι ο θυμός η κινητήρια δύναμη της Ιστορίας;

Υπάρχει ένας διαχωρισμός ανάμεσα στις κοινωνικές θεωρίες σε ό,τι αφορά τι είναι αυτό που κινεί την Ιστορία. Η κυρίαρχη προσέγγιση σήμερα είναι η οικονομική. Αυτή ήταν επίσης και η προσέγγιση του Καρλ Μαρξ, ότι οι άνθρωποι κυρίως θέλουν να αποκτούν υλικά αγαθά και ότι, στη συνέχεια, οι δράσεις τους καθοδηγούνται από αυτήν την επιθυμία για αύξηση της υλικής ικανοποίησης. Αυτό επίσης υποθέτουν οι σύγχρονοι οικονομολόγοι. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για σημαντικό κίνητρο, αλλά υπάρχει και ένα άλλο κίνητρο, που είναι ο «θυμός».

Η ιδέα αυτή εμφανίστηκε στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα και ουσιαστικά σημαίνει ότι εκείνο που επιθυμείς είναι αναγνώριση και επιβεβαίωση της αξιοπρέπειάς σου. Εάν δεν λάβεις αυτή την αναγνώριση, τότε θυμώνεις. Αυτή η επιθυμία αναγνώρισης και επιβεβαίωσης της αξιοπρέπειας συχνά μπορεί να αποβαίνει ακόμα και εις βάρος του υλικού προσωπικού συμφέροντος.

– Υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο παράδειγμα;

Βεβαίως. Το Brexit. Κατά τη διάρκεια της δημόσιας συζήτησης για το Brexit, όσοι τάσσονταν υπέρ της αποχώρησης της Βρετανίας από την Ε.Ε. άκουσαν το επιχείρημα ότι κάτι τέτοιο θα ήταν πολύ άσχημο για τη βρετανική οικονομία. Το επιχείρημα ήταν ότι η χώρα είναι έντονα διασυνδεδεμένη με την Ευρώπη και ως εκ τούτου σε περίπτωση εξόδου οι πολίτες θα υποστούν μεγάλη μείωση των εισοδημάτων τους. Αλλά οι ψηφοφόροι του Brexit απάντησαν: «Δεν με νοιάζει. Θέλουμε να ανακτήσουμε την εθνική κυριαρχία και τον έλεγχο της χώρας μας και αν αυτό απαιτεί οικονομικές θυσίες, είμαστε πρόθυμοι να τις υποστούμε».

Στο δράμα του Brexit μπορείτε να δείτε την ενεργοποίηση του πλατωνικού θυμού. Είναι μια διαφορετική έκφραση ανθρώπινου κινήτρου. Δεν είναι ο μοναδικός μοχλός της Ιστορίας, η οικονομία εξακολουθεί να έχει σημασία, αλλά νομίζω ότι οι οικονομολόγοι τείνουν να ξεχνούν τον θυμό. Ξεχνούν τον αγώνα για αναγνώριση ως το άλλο μεγάλο κίνητρο που οδηγεί σε μεγάλο βαθμό τη σύγχρονη πολιτική.

…

Ο ευτυχισμένος πλούσιος

Η πλατφόρμα. Ένα αλληγορικό κοινωνικό θρίλερ, με πολιτικές και φιλοσοφικές προεκτάσεις.

Η ιστορία εκτυλίσσεται σε ένα ίδρυμα-φυλακή που μπαίνουν όσοι έχουν κάνει κάτι, αλλά και εθελοντές με την προοπτική μιας ανταμοιβής μόλις ολοκληρώσουν την ποινή τους.

Η φυλακή ξεκινάει από το ισόγειο-διοίκηση και εκτείνεται σε αγνώστου αριθμού επίπεδα προς τα κάτω.

Στο κάθε υπόγειο επίπεδο μένουν δύο κατάδικοι. Ο κάθε φυλακισμένος έχει δικαίωμα να πάρει ένα αντικείμενο μαζί του.

Στο κέντρο του επιπέδου υπάρχει μια μεγάλη ορθογώνια τρύπα από την οποία κατεβαίνει κι ανεβαίνει η "πλατφόρμα", η οποία στην ουσία είναι ένα τραπέζι γεμάτο φαγητά, γλυκά και φρούτα σε εκπληκτικά σκεύη παρασκευασμένα στο επίπεδο μηδέν-διοίκηση που στην ουσία είναι μια σούπερ γκουρμέ κουζίνα με πολλούς σεφ, υπό την επίβλεψη του μετρ-διοικητή. Τα φαγητά κατεβαίνουν σε κάθε όροφο για λίγα λεπτά και οι φυλακισμένοι τρώνε ό,τι προλάβουν.

Στα πάνω επίπεδα τρώνε καλά και συχνά σπαταλούν, ή καταστρέφουν το φαγητό από αδιαφορία για τους άλλους, ή και επίτηδες. Η πλατφόρμα-τραπέζι κατεβαίνει τα επίπεδα με αποτέλεσμα κάποιοι να τρώνε αποφάγια και κάποιοι τίποτα. Αν κάποιος κρατήσει φαγητό, το σύστημα τον βλέπει και τον τιμωρεί με αφόρητη ζέστη ή αφόρητο κρύο (Κόλαση). Έτσι, ο έγκλειστος υποχρεώνεται να πετάξει στην τρύπα την τροφή που κράτησε.

Το σύστημα ανάλογα με την υποταγή και τη συμπεριφορά που δείχνει ο καθένας αλλάζει επίπεδο προς τα κάτω ή προς τα πάνω.

Κεντρικός ήρωας είναι ο Γκόρενγκ –μια φυσιογνωμία με μουσάκι αλλά Δον Κιχώτη– που μπήκε εθελοντικά για έξι μήνες προκειμένου να κόψει το τσιγάρο και να πάρει το "πιστοποιητικό". Ευπειθής στο σύστημα, ονειροπόλος, ανθρωπιστής επιλέγει να πάρει μαζί του στη φυλακή το βιβλίο του Θερβάντες "Δον Κιχώτης"… από το οποίο, προς το τέλος της ταινίας, διαβάζει το παρακάτω απόσπασμα:

«Ο σπουδαίος αλλά μοχθηρός θα είναι ένας μοχθηρός σπουδαίος κι ο φιλάργυρος πλούσιος θα είναι ένας άπληστος ζητιάνος. Γιατί όποιος κατέχει πλούτο δεν είναι ευτυχισμένος επειδή τον κατέχει, αλλά επειδή τον ξοδεύει, όχι όπως του αρέσει, αλλά ξέροντας πως να τον ξοδέψει σωστά». «Όπως του αρέσει».

Έγκλημα και τιμωρία

Ο Ντοστογιέφσκι έγραψε:

«Αν ένας άνθρωπος έχει συνείδηση, θα υποφέρει για το λάθος του. Αυτό θα είναι η τιμωρία και η φυλακή του».

Ο Ντοστογιέφσκι ισχυριζόταν ότι ο κακός θέλει να τιμωρηθεί. Αν ο κακός δεν πιαστεί, θα αναζητήσει την τιμωρία του, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.

Όταν κάποιος λέει ότι ανησυχεί

Η νέα πολιτική

Η ταινία Brexit: The Uncivil War αφηγείται την ιστορία του Dominic Cummings (Benedict Cumberbatch), του υπεύθυνου στρατηγικής της καμπάνιας υπέρ της αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ένωση για το δημοψήφισμα του 2016.

Η σκηνή που ακολουθεί περιγράφει τον τρόπο που η εκστρατεία του Vote Leave για το δημοψήφισμα χρησιμοποίησε τα δεδομένα από τα social media για την ατομική «στοχοποίηση» των ψηφοφόρων:

Η τεχνολογία προχώρησε από το «σ’ αρέσει αυτό, άρα και το άλλο». Οι αλγόριθμοι στο διαδίκτυο μαθαίνουν τη συμπεριφορά μας, την ψυχολογία μας, τη συναισθηματική μας κατάσταση. Αυτά τα social media γνωρίζουν τι ερωτήσεις θέτουμε, τι μας κρατά ξύπνιους τη νύχτα, πότε κοιμόμαστε, που πάμε, με ποιον κι επομένως το σύστημα κάνει προβλέψεις. Ανησυχητικά ακριβείς.

Όπως;

Το facebook ξέρει πότε ξερωτεύεσαι τον σύντροφό σου. Δεν ήθελε να το ανακαλύψει, δεν ήταν πρόθεσή του, μα… αλλά δυο δισ. άνθρωποι συνεχώς εισάγουν στη βάση δεδομένων δεκαπέντε φορές την ημέρα. Μοτίβα. Εναλλασσόμενες συμπεριφορές.

Απλά στοχεύετε, ή μικροστοχεύετε, το μήνυμά σας; Αυτό είναι όλο;

Όχι μόνο αυτό. Σημαίνει ότι μπορούμε να σχεδιάσουμε και να διανείμουμε χιλιάδες διαφορετικές διαφημίσεις ανάλογα σε ποιον απευθύνονται. Έτσι το χρονολόγιό σου θα είναι διαφορετικό από των φίλων σου, της μαμάς σου, κλπ. Και το λογισμικό μας μπορεί να ελέγξει, πόσο αποτελεσματικές είναι διαφημίσεις, από τα «like» τα «κλικ», τα «share», και μετά τα προσαρμόζει, τα βελτιώνει… σε πραγματικό χρόνο.

Σε πραγματικό χρόνο; …

Η γενικευμένη διαφήμιση έχει πεθάνει. Κάνουμε updating & uploading συνεχώς, κατ’ επιλογή… διδάσκοντας τις εταιρείες δεδομένων και τους διαφημιστές ποιοι είμαστε και τι θέλουμε. Δεδομένα που οδηγούν πολιτικά κόμματα σε ψηφοφόρους, με ένα μήνυμα που προσαρμόζεται αλγοριθμικά για τον καθένα.

Ο Ομπάμα άνοιξε τον δρόμο σ’ αυτό. Ένας φιλελεύθερος. Δεν είναι Δεξιά εναντίον Αριστεράς, είναι το παλιό έναντι του καινούργιου. Αυτή είναι η νέα πολιτική. …

Για ποιους νιώθουμε τη μεγαλύτερη απέχθεια

Πότε το μυαλό βρίσκει τις λύσεις

Τι μας κάνουν οι φήμες

Ο μεγαλύτερος φόβος του ανθρώπου

[…] Η θρησκεία και ο εθνικισμός, όπως και ο κάθε έθιμο, και κάθε δοξασία όσο παράλογα και μειωτικά και αν είναι, από τη στιγμή που συνδέουν τα άτομο με τους άλλους αποτελούν καταφύγια απέναντι στον μεγαλύτερο φόβο του ανθρώπου: την απομόνωση.

Η ισχυρή ανάγκη αποφυγής της ηθικής απομόνωσης περιγράφεται με πολύ ζωντανό τρόπο από τον Μπαλζάκ στο παρακάτω χωρίο από Το μαρτύριο του εφευρέτη:

«Μάθε όμως ένα πράγμα και χάραξέ το βαθιά στο ακόμα εύπλαστο μυαλό σου: Ο άνθρωπος τρέμει τη μοναξιά. Και από όλα τα είδη της μοναξιάς η ηθική μοναξιά είναι η χειρότερη. Οι πρώτοι ερημίτες ζούσαν με τον θεό, κατοικούσαν στον πιο πυκνοκατοικημένο κόσμο, που είναι ο κόσμος των πνευμάτων.

Η πρώτη σκέψη του ανθρώπου, είτε είναι λεπρός είτε φυλακισμένος, είτε αμαρτωλός είτε αναξιοπαθής, είναι αυτή: Να έχει κάποια συντροφιά στο πεπρωμένο του. Και προκειμένου να ικανοποιήσει αυτή του την παρόρμηση, που είναι η ίδια η ζωή, επιστρατεύει όλη του τη δύναμη, όλες του τις δυνατότητες, την ενέργεια ολόκληρης της ζωής του. Πως αλλιώς θα έβρισκε λοιπόν ο διάβολος συντρόφους αν δεν υπήρχε αυτή η πανίσχυρη επιθυμία στον άνθρωπο; Σχετικά με αυτό το θέμα θα μπορούσε κάποιος να γράψει ένα ολόκληρο έπος, που θα ήταν απλώς προοίμιο στον Χαμένο Παράδεισο, καθώς ο Χαμένος Παράδεισος δεν είναι παρά η απολογία της ανταρσίας».

Ένα από πιο σημαντικά στοιχεία [για να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί ο φόβος της απομόνωσης είναι τόσο ισχυρός μέσα στον άνθρωπο] συνίσταται στο ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς κάποια μορφή συνεργασίας με άλλους ανθρώπους. Σε κάθε δυνατή μορφή πολιτισμού, ο άνθρωπος είναι αναγκασμένος να συνεργάζεται με τους άλλους για να επιβιώσει, […] Ακόμη και ο Ροβινσώνας Κρούσος είχε στο πλάι του τον εταίρο του, τον Παρασκευά […] Κάθε άτομο αισθάνεται πολύ δραστικά την ανάγκη βοήθειας από τους άλλους στην παιδική του ηλικία. Η συνεργασία με τους άλλους είναι για το παιδί επιτακτική ανάγκη, ακριβώς λόγω της φυσική αδυναμίας του να φροντίσει τον εαυτό του […] Και έτσι η πιθανότητα να απομείνει ολομόναχο αποτελεί κατ’ ανάγκην τη σοβαρότερη απειλή για ολόκληρη την ύπαρξη του παιδιού.

Υπάρχει όμως ακόμη ένα στοιχείο το οποίο καθιστά εξίσου ισχυρή την αναγκαιότητα ου να ανήκει κάπου: Είναι η υποκειμενική συνείδηση του εαυτού, η διανοητική λειτουργία μέσω της οποίας ο άνθρωπος αποκτά αυτογνωσία ως ατομική οντότητα, διακριτή από η φύση και τους άλλους ανθρώπους. […] Έχοντας γνώση του ίδιου του εαυτού του ως οντότητας, διακριτής από τη φύση και τους άλλους ανθρώπους, έχοντας ακόμη επίγνωση -έστω και αμυδρή- του θανάτου, της ασθένειας και του γήρατος, νιώθει αναπόφευκτα πόσο μηδαμινός και μικρός είναι σε σχέση με το σύμπαν και τους άλλους που δεν είναι αυτός. Αν δεν ανήκει κάπου, αν η ζωή του στερείται νοήματος και σκοπού, θα βιώσει την ύπαρξή του σαν ένα κόκκο σκόνης και θα συντριβεί από την ίδια του τη μηδαμινότητα. Δεν θα είναι σε μια τέτοια περίπτωση ικανός να ενταχθεί σε κάποιο οργανικό σύστημα, που θα τροφοδοτούσε την ύπαρξή του με σκοπό και νόημα, και θα τον κατακλύσει η αμφιβολία. Η αμφιβολία αυτή με τη σειρά της θα μπλοκάρει την ικανότητα του να δράσει, με άλλα λόγια την ίδια του την ικανότητα επιβίωσης. […]

Erich Fromm, Ο Φόβος μπροστά στην Ελευθερία

Διόπτρα, 2017 (σ. 40-42)