Πλάτων, Συμπόσιον: εισαγωγή

Το Συμπόσιον αποτελεί ίσως το λαμπρότερο από τα δραματουργικά επιτεύγματα του Πλάτωνα· εκεί ακριβώς ίσως οφείλεται το γεγονός ότι είναι και το πιο παρερμηνευμένο σύγγραμμά του. Ακόμη και στην εποχή του παρανοήθηκε, λ.χ. από τον Ξενοφώντα […] Η μορφή του διαλόγου έκανε τον Ξενοφώντα να υποθέσει ότι έχει ως αντικείμενο το σεξουαλικό πάθος· έτσι, αποφάσισε να αντιπαρατάξει ένα δικό του Συμπόσιον, με αποκορύφωμα το εγκώμιο των απολαύσεων της συζυγικής ζωής. […]

Το Συμπόσιον, άλλωστε, οι δακρύβρεχτοι ρομαντικοί το εκμεταλλεύτηκαν περισσότερο από κάθε άλλη πηγή, για να αποθεώσουν το ελάχιστα πλατωνικό κατασκεύασμα που οι ίδιοι ονόμασαν «πλατωνικό έρωτα», θέμα για το οποίο δεν υπάρχει λέξη ούτε σ’ αυτό ούτε και σε κανένα άλλο από τα έργα του Πλάτωνα. […]

Ας μην ξεχνάμε ότι ο Έρως, προς τιμήν του οποίου εκφωνούνται οι αγορεύσεις του διαλόγου, αποτελούσε μια κοσμογονική μορφή, που η σημασία της παραμορφώνεται ανεπανόρθωτα αν απλώς την ταυτίσουμε με την αρχή της γενετήσιας συμπεριφοράς. Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι η σκηνή είναι εορταστική, άρα οι περισσότερες αγορεύσεις έχουν τόνο ευτράπελο μάλλον παρά σοβαρό, σκόπιμα άλλωστε, μια και η ευθυμία της συντροφιάς αποτελεί φόντο που τονίζει αντιθετικά τη μεγάλη σοβαρότητα του λόγου του Σωκράτη. Εκεί θα ανακαλύψουμε το βαθύτερο νόημα του Πλάτωνα, διαπιστώνοντας ότι ο «έρως» που εγκωμιάζει έχει ξεπεράσει κατά πολύ τη σεξουαλικότητα και, ως «μυστική αγάπη» βρίσκει σήμερα την καλύτερη προσέγγισή του στους συγγραφείς που, με τα εικαστικά στοιχεία των χριστιανικών λατρευτικών ύμνων, εξαίρουν την αγάπη της ψυχής για τον Δημιουργό της.

Ο διάλογος έχει τη μορφή δράματος εξιστορημένου σε πλάγιο λόγο. Ο πραγματικός αφηγητής, ο Απολλόδωρος ο Φαληρέας, φίλος του Σωκράτη, εξιστορεί από δεύτερο χέρι το συμπόσιο προς τιμή του ποιητή Αγάθωνα για την πρώτη νίκη του στην τραγωδία. Ο Απολλόδωρος είναι πολύ νέος για να έχει παρευρεθεί ο ίδιος, αλλά ξέρει τα συμβάντα από έναν αυτόπτη μάρτυρα, τον Αριστόδημο […] τον ίδιο μάλλον Αριστόδημο που ο Ξενοφών (Απομν. i 1, 4) παρουσιάζει να κατηγορεί τον Σωκράτη για αμέλεια της δημόσιας λατρευτικής λατρείας. […]

Πιο ενδιαφέρουσα είναι η προσεκτική διατήρηση του πνεύματος της εποχής στην περιγραφή του συμποσίου […] Βρισκόμαστε λίγους μόνο μήνες πριν από τον απόπλου της μεγάλης αρμάδας, για την οποία η κατάκτηση της Σικελίας θα αποτελούσε απλώς ενδιάμεσο σταθμό στην πορεία για απεριόριστη επέκταση, με ενδεχόμενη μάλιστα κατάληξη την καθυπόταξη της Καρχηδόνας (Θουκ. vi. 15). Καταλαβαίνουμε καλύτερα την υπέρμετρη ύβριν που διακρίνει τον Αλκιβιάδη στο διάλογο, αν θυμηθούμε ότι, τη στιγμή που μιλάει, έχει ήδη ονομαστεί αρχηγός της εκστρατείας […] και δεν είναι μόνο μεθυσμένος με κρασί αλλά και με τις φιλοδοξίες που του αποδίδει ο Θουκυδίδης.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ (172a – 178a)

Ο Αριστόδημος, λοιπόν, διηγήθηκε ότι, την επαύριο της νίκης του Αγάθωνα, συνάντησε τον Σωκράτη «ντυμένο γιορτινά», και πράγμα πολύ ασυνήθιστο, να κατευθύνεται προς το συμπόσιο του Αγάθωνα και δέχθηκε την πρότασή του να το συντροφέψει. Στο δρόμο ο Σωκράτης έπεσε σε μια από τις εκστάσεις του και άφησε το σύντροφό του να μπει μόνος του στο σπίτι του Αγάθωνα, όπου μετά έγινε θερμά δεκτός. […] Ο Σωκράτης δεν εμφανίστηκε παρά μόνον αφού το γεύμα έιχε πια μισοτελειώσει και πήρε θέση δίπλα στον Αγάθωνα, ευθυμότατος.

Μετά το τέλος του γεύματος η συντροφιά, […] αποφάσισε να μην ακολουθήσει υποχρεωτικό «μεθοκόπι» ούτε παράσταση αυλήτριας. Θα ψυχαγωγούνταν με εκφώνηση λόγων, όπως ταιριάζει σε νοήμονες ανθρώπους. Ο Φαίδρος, άλλο μέλος της συντροφιάς, είχε ήδη αρκετές φορές βρει περίεργο ότι, αν και έχουν πλεχθεί εγκώμια για τόσα πρόσωπα και πράγματα, ωστόσο κανένας, δεν έπλεξε ποτέ εγκώμιο του Έρωτα. Καλός τρόπος να περάσουν τη βραδιά θα ήταν αν κάθε μέλος της συντροφιάς εκφωνούσε ένα τέτοιο εγκώμιο, με πρώτο το Φαίδρο, από τον οποίο ξεκίνησε η πρόταση. Ο Σωκράτης συμφώνησε αμέσως με την ιδέα που, όπως δήλωσε, του άρεσε πάρα πολύ, αφού η «τέχνη του έρωτα ήταν η μόνη που κατείχε».

A.    E. Taylor, ΠΛΑΤΩΝ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

(ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ, 1992, σελ. 250-253)

House vs. God

Στο 19^ο επεισόδιο (House vs. God) της δεύτερης σεζόν των Ιατρικών Υποθέσεων ο House αντιμετωπίζει την περίπτωση ενός νεαρού θεραπευτή που ισχυρίζεται ότι του μιλάει ο Θεός. 

Στην επισήμανση συνεργάτη του ότι ο ασθενής δεν είναι ψυχωτικός, αλλά απλά θρησκόληπτος, ο House παρατηρεί:

«Όταν μιλάς στο Θεό, είσαι θρησκόληπτος. Όταν σου μιλάει ο Θεός, είσαι ψυχωτικός … είτε απατεώνας».

Ο House έχει μια συνομιλία με τον ασθενή του για την πίστη, την άγνοια, την εμπιστοσύνη και την αγάπη:

House: «Η πίστη δεν είναι συνώνυμο της άγνοιας; Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί οι άνθρωποι είναι τόσο υπερήφανοι που πιστεύουν κάτι τελείως αναπόδεικτο. Λες και πρόκειται για επίτευγμα».

Ασθενής: «Ο Θεός ζητά να τον εμπιστευτούμε. Δεν μπορείς να αγαπάς κάποιον και να μην τον εμπιστεύεσαι».

House: «Η εμπιστοσύνη κερδίζεται. Δε μπορείς να εμπιστευτείς κάποιον που κρύβεται στη ντουλάπα».

Μετά το λύσιμο της υπόθεσης, ο συνεργάτης του δίνει τον τρίτο πόντο στον House (που ισοφαρίζει το σκορ σε 3-3) και του εξηγεί γιατί δεν αφαιρεί έναν πόντο από το Θεό. Η αξιοσημείωτη ατάκα, όμως, ανήκει στον κολλητό του, τον Wilson:

«Είναι δυνατό να πιστεύεις σε κάτι αλλά να μην μπορείς να το εφαρμόσεις στη ζωή σου».

Ο ιμπεριαλισμός του Ναπολέοντα και η συντηρητική απόκριση

[…] Οι στρατιές της Γαλλικής Δημοκρατίας και του Ναπολέοντα, κατατροπώνοντας εκείνες των άλλων ευρωπαϊκών καθεστώτων, έδειξαν πόσο αδύναμες ήταν οι κυβερνήσεις που δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν την αφοσίωση των πολιτών τους. […] Ο Ναπολέων έφερε στις κατακτημένες χώρες τις περισσότερες μεταρρυθμίσεις της Επανάστασης –τις μεταρρυθμίσεις που είχαν κάνει τον κοινό Γάλλο πολίτη να ταυτίσει τη μοίρα του με κείνη της κυβέρνησής του.

Μολονότι κατάργησε την αυτοδιακυβέρνηση της αστικής τάξης στη Γαλλία, ο Ναπολέων στερέωσε όλες τις άλλες κατακτήσεις του φιλελευθερισμού και μάλιστα τις εξήγαγε στη νέα του αυτοκρατορία. […] Από άκρη σ’ άκρη της Ευρώπης τα στρατεύματα του πρόβαλαν την πρώτη σοβαρή πρόκληση ενάντια στο παλαιό καθεστώς. Όπου μπορούσε, ο Ναπολέων καταργούσε τους φεουδαλικούς φόρους και τη δουλοπαροικία. Οι ηγεμόνες και οι οικογένειες των ευγενών συχνά καθαιρούνταν για να αντικατασταθούν από ντόπιους Γιακοβίνους ή Γάλλους γραφειοκράτες, […] Καθιερώθηκε η ισότητα ενώπιον του νόμου […]

Μολονότι συνέλαβε τον πάπα και προσάρτησε τις παπικές κτήσεις, ο Ναπολέων τελικά θέλησε με συμβιβασμούς να κατευνάσει τη γαλλική εκκλησία, ώστε να υπονομεύσει την αντεπανάσταση στο εσωτερικό και τους εμιγκρέδες επισκόπους στο εξωτερικό. Ωστόσο στα εδάφη που κατακτούσε χτυπούσε ανελέητα την προνομιούχο θέση της εκκλησίας. […] Οι συντηρητικοί όλης της Ευρώπης έφριξαν όταν ο Ναπολέων άνοιξε τα εβραϊκά γκέτο και παραχώρησε στους εβραίους την ελευθερία να τελούν τη λατρεία τους και το δικαίωμα να κατέχουν γη και ν’ ασκούν ελεύθερα επαγγέλματα. Επιπλέον, δημιούργησε κοσμικούς δεσμούς δημόσιας εκπαίδευσης και έκανε ότι μπορούσε για να διαδοθούν οι ιδέες των πιο μετριοπαθών στοχαστών του Διαφωτισμού.

[…] Η εμμονή του αυτοκράτορα, όλοι οι άνθρωποι να κυβερνώνται με τους ίδιους νόμους, βρήκε την έκφρασή της στον επιβλητικό και βαρυσήμαντο Ναπολεόντειο Κώδικα. […]  Ο Ναπολέων εγγυήθηκε το δικαίωμα στην ιδιωτική ιδιοκτησία […] Οι οικονομικοί του σύμβουλοι έστησαν σύγχρονα τραπεζικά και πιστωτικά ιδρύματα, και κατάργησαν τους εσωτερικούς τελωνειακούς φραγμούς που εμπόδιζαν το ελεύθερο εμπόριο.

Από την άλλη, όμως, ο αυτοκράτορας ελάχιστα πράγματα έκανε για εκείνους που δεν είχαν ούτε γη ούτε πλούτο. Ευνόησε […] τις επαγγελματικές τάξεις. […] Με τρόπο τυπικό της δυναμικής του ιμπεριαλισμού, η τυραννία του και οι μεταρρυθμίσεις του, αφ’ ενός προκάλεσαν ένα μεταρρυθμιστικό κύμα και αφ’ ετέρου, δηλαδή από πλευράς των απειλούμενων συμφερόντων, πυροδότησαν μια ισχυρή άμυνα υπέρ των ιδιαίτερων εθνικών παραδόσεων. Τα περισσότερα δημιουργήματα του Ναπολέοντα καταστράφηκαν μετά την ήττα του, αλλά η μνήμη του τους διατηρήθηκε – ιδιαίτερα στις μεσαίες τάξεις. […]

Πρωσία

Πριν από τις κατακτήσεις του Ναπολέοντα, οι κυβερνήτες των αναρίθμητων γερμανικών κρατιδίων δεν φοβούνταν ιδιαίτερα τους μεταρρυθμιστές. […] Τα περισσότερα από τα μεγάλα γερμανικά κράτη είχαν σωστή διαχείριση και η αριστοκρατία ιδιαίτερα στην Πρωσία, ήταν ομάδα χρήσιμων και σκληρά εργαζόμενων υπαλλήλων του κράτους. […] Ο λουθηρανικός κλήρος είχε μικρή κοσμική εξουσία, υπάκουε στο κράτος και ήταν ανοιχτός στις φωτισμένες ιδέες. Μάλιστα οι γερμανοί διανοούμενοι υμνούσαν τον λουθηρανισμό σαν θρησκεία που αποκρινόταν στη νεωτερική ανάγκη για εσωτερική πνευματική ελευθερία, και περιφρονούσαν τον καθολικισμό. […]

Με ένα μόνο κτύπημα ο Ναπολέων διέλυσε την ταλαίπωρη Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και αντικατέστησε τις 300 χωριστές πολιτικές της μονάδες με τα τριάντα οκτώ κράτη της Συνομοσπονδίας του Ρήνου. […] Ο Ναπολέων πραγματοποίησε τη μεγαλύτερη μεταβίβαση εκκλησιαστικών περιουσιών σε κοσμικούς, από την εποχή της Μεταρρύθμισης, ανταμείβοντας με πρώην εκκλησιαστικά και φεουδαλικά εδάφη τους γερμανούς ηγεμόνες που δέχονταν να στηρίζουν τα αυτοκρατορικά του σχέδια. […] Πράγματι, ώσπου να διατρανωθεί η τυραννία του Ναπολέοντα, πολλοί πολίτες στη δυτική Γερμανία καλωσόριζαν τη γαλλική εξουσία, ελπίζοντας μάλιστα να προσαρτηθεί η χώρα τους από τη Γαλλία.

Από όλα τα ευρωπαϊκά κράτη, η Πρωσία αποδείχτηκε το πιο σημαντικό στην ιστορία του ευρωπαϊκού συντηρητισμού. Η Πρωσία ένωσε τη Γερμανία στα τέλη του 19^ου αιώνα υπό την ηγεσία ακραίων συντηρητικών, οι οποίοι ωστόσο διευκόλυναν μια άνευ προηγουμένου βιομηχανική επανάσταση. Γι’ αυτό και στις αρχές του 20^ου αιώνα, οι συντηρητικοί θεσμοί και ιδέες είχαν εξασφαλίσει στην Πρωσία μια σημαντική βάση ισχύος. Το 1807, ωστόσο, η Πρωσία βρισκόταν στο έλεος του Ναπολέοντα και αναγκάστηκε να παραχωρήσει στους γείτονές της πολλά εδάφη, πληθυσμούς και πλούτο. Από αυτήν ακριβώς την ταπείνωση ξεκίνησαν οι πιέσεις για φιλελεύθερη μεταρρύθμιση. […] Τα νεώτερα μέλη της πρωσικής γραφειοκρατίας και του στρατιωτικού κατεστημένου προσπάθησαν, με επανάσταση από τα πάνω, ν’ αξιοποιήσουν το εθνικό δυναμικό του λαού τους. Οι δουλοπάροικοι απελευθερώθηκαν, […] Οι εξουσίες καταναγκασμού των συντεχνιών καταργήθηκαν […] Το άκαμπτο πρωσικό σύστημα των καστών χαλάρωσε, […] Επιπλέον, ο βασιλιάς ο Φρειδερίκος Γουλιέλμος Γ', υποσχέθηκε ότι μια μέρα όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις θα ενσωματώνονταν ς’ ένα γραπτό σύνταγμα που θα εξασφάλιζε όλες τις τάξεις.  

Οι Πρώσοι συντηρητικοί έφριξαν, και οι αντιρρήσεις των ευγενών παρουσιάστηκαν σ’ ένα υπόμνημα προς τον βασιλιά. Ο συντάκτης του, ο Φρειδερίκος φον ντερ Μάρβιτς, ήταν και ο ίδιος ένας πρώσος Γιούνκερ, αξιωματικός του στρατού. Όπως και οι άλλοι ευγενείς, ο Μαρβιτς έβρισκε όλες αυτές τις μεταρρυθμίσεις γαλλικές, μη πρωσικές και γενικά ξενόφερτες. […] Ο εισαγόμενος από τη Γαλλία φιλελευθερισμός, πρόσθετε ο Μάρβιτς, με το να κηρύσσει τον εγωιστικό ατομικισμό και τον υλισμό, δεν μπορούσε παρά να διαβρώσει ακόμη περισσότερο τη συνοχή του κοινοτικού πνεύματος των πρώσων. Η Πρωσία ήταν, όπως και θα έπρεπε να είναι, κράτος πατριαρχικό, βασισμένο στο πρότυπο της οικογένειας. Απελευθερώνοντας τους δουλοπάροικους, επέμενε ο  Μάρβιτς, απλώς τους αφήνει ορφανούς από το γνήσιο ενδιαφέρον του φεουδάρχη άρχοντα τους, […] Αν ελευθέρωνες ή μόρφωνες τον δουλοπάροικο, απλώς θα τον έκανες δυσαρεστημένο με τη μοίρα του και ακατάλληλο για παραγωγική υπηρεσία. […] 

Οι Πρώσοι συντηρητικοί όλων των τάξεων είχαν επίσης φρίξει με τις προτάσεις χειραφέτησης των εβραίων. Συμφωνώντας με ιδέες που είχαν εξαπλωθεί από πολύ νωρίτερα στις γερμανικές χώρες, ο  Μάρβιτς, επέμενε ότι οι εβραίοι ήταν μια χαμένη φυλή, καταδικασμένη από τον Παντοδύναμο να περιπλανιέται για πάντα, ανίκανη να μείνει πιστή σε οποιοδήποτε κράτος και ακατάλληλη να εργαστεί όπως οι έντιμοι χωρικοί ή στρατιώτες. Οι εβραίοι δεν θα έπρεπε ποτέ ν’ αποκτήσουν το δικαίωμα να αγοράσουν γη, γιατί αυτό θα παρέδιδε την Πρωσία στα Χέρια των άπληστων κερδοσκόπων και τότε «η παλαιά και έντιμη Πρωσία θα γινόταν ένα νεόκοπο εβραϊκό κράτος». Σε κείνους τους μεταρρυθμιστές πάλι που πρότειναν την χειραφέτηση των γυναικών, ο Μάρβιτς απαντούσε ότι οι γυναίκες προφανώς ήταν γεννημένες για το σπίτι, και βέβαια το πνεύμα τους δεν θα μπορούσε ποτέ να υψωθεί υπεράνω της φροντίδας των παιδιών, της χαράς του έρωτα και των μικροκουτσομπολιών. Η γυναίκα ήταν ο στυλοβάτης της οικογενειακής ζωής. […] Η παράδοση και τα νόμιμα δικαιώματα, κατέληγε ο Μάρβιτς, βοούν ότι η πολιτική δύναμη ανήκει στους ευγενείς και τους ηγεμόνες· όλοι οι άλλοι, πρέπει απλώς να εκτελούν τις παραδοσιακές τους λειτουργίες. Ήταν χαρακτηριστικό των συντηρητικών, όταν απειλούνταν από εισβολείς και μεταρρυθμίσεις, ν’ ανταπαντούν ζητώντας την αναβίωση του χαμένου κλέους με την επιστροφή στις αυθεντικές αρχές του παρελθόντος.  

Ωστόσο, η τεράστια δύναμη του Ναπολέοντα έδωσε στους μεταρρυθμιστές μια προσωρινή υπεροχή μέσα στην πρωσική αυλή. Όμως ο βασιλιάς και οι πρώην σύμβουλοί του αποστρέφονταν τις αξίες του γαλλικού Διαφωτισμού, και ήταν οπαδοί του μυστικιστικού και αντιμεταρρυθμιστικού τάγματος των Ροδόσταυρων. Οι Ροδόσταυροι δεν έκαναν καμία παραχώρηση στη νευτώνεια επιστήμη: γι’ αυτούς, όσα έγραφε η βίβλος ήταν αλήθεια λέξη προς λέξη· η αλχημεία και η αστρολογία ήταν ορθές επιστήμες. […] Σύμφωνα με τους Ροδόσταυρους, το μόνο που χρειαζόταν οι μάζες ήταν η χριστιανική κατήχηση. Η επανάσταση ήταν απλώς αποτέλεσμα συνομωσιών των Ελευθεροτεκτόνων. Σε όλα τα ζητήματα όφειλε ο καθένας απόλυτη υπακοή στο Θεό, και στην επίγεια ζωή αυτό σήμαινε απόλυτη υπακοή στους ελέω θεού άρχοντες του. Ήταν μια φιλοσοφία που ταίριαζε γάντι σ’ ένα βασιλιά.

Η ήττα του Ναπολέοντα σταμάτησε τις πρωσικές μεταρρυθμίσεις. Οι δουλοπάροικοι χειραφετήθηκαν, αλλά αναγκάσθηκαν να πληρώσουν τόσο μεγάλες αποζημιώσεις στους πρώην κυρίους τους ώστε ο πλούτος και τα εδάφη των ευγενών αυξήθηκαν – και άλλο τόσο βάρυναν τα χρέη των χωρικών. Οι εξουσίες των συντεχνιών αποκαταστάθηκαν, η χειραφέτηση των εβραίων ματαιώθηκε, και οι γυναίκες έμειναν φυλακισμένες στους παραδοσιακούς τους ρόλους. Ο βασιλιάς […] δεν επέτρεψε τη θέσπιση κανενός συντάγματος, […] Η εμπειρία των ναπολεόντειων πολέμων έφερε επίσης ορισμένες αλλαγές στο στρατό, […]  Δόθηκαν στρατιωτικά αξιώματα σε πολλούς μη ευγενείς […] Αλλά δεν έγινε καμιά προσπάθεια να συσταθεί ο στρατός πολιτών που ήθελαν οι ριζοσπάστες μεταρρυθμιστές. […] Παρά το ναπολεόντειο διάλειμμα, η Πρωσία συνέχισε να κυβερνιέται από τον βασιλικό οίκο των Χοεντσόλερν, τους ευγενείς γραφειοκράτες και τους στρατιωτικούς διοικητές. Στις υπόλοιπες περιοχές της Γερμανίας –με εξαίρεση, εν μέρει, τα νοτιοδυτικά-, τα φιλελεύθερα συντάγματα καταργήθηκαν και οι παλαιοί θεσμοί έμειναν άθικτοι.

John Weiss, Συντηρητισμός και Ριζοσπαστική Δεξιά

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΥΡΑΘΕΝ, 2009, σελ. 35-42)

Αριστοτέλης: πρακτική φιλοσοφία

Ο Αριστοτέλης υποδιαιρεί τους τομείς στους οποίους ο άνθρωπος μπορεί γενικά να αποκτήσει γνώση σε θεωρητικό, πρακτικό και παραγωγικό κλάδο (Μετά τα Φυσικά 1025b 25 κ.ε.). Η διαφορά μεταξύ θεωρητικού κλάδου από τη μία και πρακτικού και ποιητικού από την άλλη έγκειται στο ότι ο πρώτος συνίσταται αποκλειστικά στη γνώση της πραγματικότητας, ενώ οι δύο άλλοι περιλαμβάνουν, εκτός από τη γνώση της μορφής του κόσμου, τη μεταπλαστική επενέργεια πάνω του. Ο παραγωγικός κλάδος επιτελεί αυτό το έργο ερευνώντας τους όρους υπό τους οποίους συγκεκριμένα προϊόντα υλοποιούνται επιτυχώς και κατευθύνοντας στη συνέχεια την παραγωγή αντίστοιχων προϊόντων. Και ο πρακτικός κλάδος αποσκοπεί στη μετάπλαση της πραγματικότητας αλλά μέσω μεταβολών που προκύπτουν από τις πράξεις και τις αποφάσεις μας. Σύμφωνα, όμως,  με την αριστοτελική ορολογία οι πράξεις δεν στοχεύουν σε ένα αυτόνομο προϊόν που μπορεί να αποσπαστεί από την επιτέλεση της πράξης, όπως η ποιητική τέχνη στοχεύει στην ολοκληρωμένη τραγωδία και η υποδηματοποιία στο άνετο υπόδημα (Ηθικά Νικομάχεια 1140a 1 κ.ε.). Οι πράξεις επιδιώκουν μάλλον την επιτυχία, δηλαδή έναν στόχο που ενυπάρχει στην ίδια την επιτέλεσή τους. «Επιτυχία της πράξης» σημαίνει για τον Αριστοτέλη ότι αυτό που κάνουμε συντελεί σε μια καλή και ευτυχισμένη ζωή. Κατά συνέπεια το «πρακτικόν» τμήμα της φιλοσοφίας αφορά γενικά τις ανθρώπινες πράξεις και την ευδαιμονία.  

Ο Αριστοτέλης πραγματεύεται την πρακτική φιλοσοφία σε αρκετά συγγράμματά του, από τα οποία τα σημαντικότερα είναι τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Ηθικά Ευδήμεια. […] Η γνησιότητα ενός τρίτου ηθικού συγγράμματος με τίτλο Ηθικά Μεγάλα αμφισβητείται από την πλειονότητα των μελετητών. Στην πρακτική φιλοσοφία εντάσσονται επίσης τα Πολιτικά, όπου συζητείται η μορφή μιας πόλης και αναπτύσσεται διεξοδικά μια πολιτειακή θεωρία. Ακολουθούν η Αθηναίων Πολιτεία, ένα απόσπασμα μιας περιεκτικής συλλογής αρχαίων ελληνικών πολιτευμάτων, και ο Οικονομικός ως τμήμα των Πολιτικών.

Η πρακτική φιλοσοφία, εκτός από την ηθική, περιλαμβάνει την πολιτική φιλοσοφία, καθώς και τη θεωρία της πράξης ως υποδιαίρεση της ηθικής. Σύγχυση προκαλεί το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης επέλεξε τη λέξη πολιτική (=πολιτική επιστήμη) ως κοινό γενικό όρο για την ηθική και την πολιτική (Ηθικά Νικομάχεια 1094a 27, Ρητορική 1356a 27). Αυτή η λεκτική επιλογή οδηγεί εύκολα σε παρανοήσεις, όπως το προβάδισμα έναντι της ατομικής ηθικής. Στην πραγματικότητα, όμως, ο χαρακτηρισμός ανάγεται στην ιδέα ότι ο αληθινός πολιτικός είναι αυτός που μπορεί να κάνει τους ανθρώπους καλύτερους (πρβ. Πλάτων, Γοργίας 503b, 516e) και άρα πρέπει να διαθέτει ηθικές ικανότητες. Γι’ αυτό ο ευρύτερος όρος πολιτική, που καλύπτει το σύνολο της πρακτικής φιλοσοφίας, πρέπει να διακρίνεται αυστηρά από τη στενότερη έννοια της πολιτικής και πολιτειακής θεωρίας.

Η ωφέλεια της πρακτικής φιλοσοφίας είναι προφανής: αφορά την ευδαιμονία. Κάθε άνθρωπος προσπαθεί να πραγματώσει έναν αγαθό παρά έναν κακό βίο. Αυτόν το στόχο θα τον επιτύχει ασφαλέστερα, αν προηγουμένως γνωρίσει επακριβώς τη μορφή που οφείλει να έχει η ευδαιμονία. Μοιάζει, λέει ο Αριστοτέλης, με τον τοξοβόλο, που πρέπει να έχει μπροστά στα μάτια του τον στόχο, προκειμένου να τον πετύχει (Ηθικά Νικομάχεια 1094a 23 κ.ε.). Η πρακτική φιλοσοφία δεν ενδιαφέρεται μόνο για τη γνώση αλλά για την πράξη ή την επιτυχία της πράξης (Ηθικά Νικομάχεια 1095a 5 κ.ε.).

Εντούτοις εγείρεται μια ένσταση εναντίον του σχεδίου ενός φιλοσοφικού κλάδου προσανατολισμένου στη πράξη και την ευδαιμονία: Ο κλάδος αυτός οφείλει να επιλύσει το πρόβλημα ποια πράγματα θεωρούνται καλά, δίκαια κοκ. Αναφορικά, όμως, με αυτό το πρόβλημα οι γνώμες, ως γνωστόν, διίστανται. Πράγματα που κάποιος θεωρεί καλά και ωφέλιμα, ενδέχεται να αποβαίνουν βλαβερά για κάποιον άλλον. Θα μπορούσαμε να αντιτείνουμε ότι παρόμοια ερωτήματα βασίζονται σε μεταβλητές συμβάσεις και αποκλείεται η ύπαρξη μιας επιστήμης που να μελετά τέτοια πράγματα. Ο Αριστοτέλης εγείρει από μόνος του αυτή την ένσταση και την αποκρούει ως εξής:

Πρώτον, είναι απόλυτα σωστό ότι δεν μπορούμε να πραγματευτούμε τα ηθικά προβλήματα με την ακρίβεια, για παράδειγμα, των γεωμετρικών. Θα ήταν, εξάλλου, εντελώς αφύσικο να απαιτούμε από την ηθική έναν τόσο μεγάλο βαθμό ακρίβειας και ύστερα να την κατηγορούμε ως ανεπαρκή επειδή δεν την πέτυχε. Πρόκειται μάλλον για έναν τομέα όπου οι εξαιρέσεις είναι πάντοτε δυνατές. Για παράδειγμα, ο πλούτος κανονικά θεωρείται αγαθό· υπάρχουν όμως πολλές περιπτώσεις κατά τις οποίες ζημιώνεται κανείς από τον πλούτο του (Ηθικά Νικομάχεια 1094b 18 κ.ε.). Κατά συνέπεια, η πρακτική φιλοσοφία δεν στοχεύει σε καθολικές και αναγκαίες προτάσεις· από αυτήν μπορούμε να περιμένουμε μόνον αρχές οι οποίες αληθεύουν κατά κανόνα (ως επί το πολύ). Το γεγονός ότι η πρακτική φιλοσοφία σχετίζεται με αρχές που ισχύουν μόνο υπό κανονικές συνθήκες, αποτελεί ένα γνώρισμα που δεν αποκλείει τη δυνατότητα πραγματικής επιστημοσύνης (Μετά τα Φυσικά 1027a 20 κ.ε.). Οι κατά κανόνα ισχύουσες αρχές δεν εκφράζουν για τον Αριστοτέλη μόνο τη στατιστική πιθανότητα, αλλά συνδέονται στενά με τις αναγκαίες αρχές, μολονότι, σε αντίθεση με τις τελευταίες, ενέχουν την επιφύλαξη πιθανών εξαιρέσεων. Έτσι, ο τομέας που σχετίζεται με κατά κανόνα ισχύουσες αρχές, μπορεί αναμφίβολα να αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής θεώρησης (Αναλυτικά Ύστερα 87 b 20 κ.ε.).

Δεύτερον, η πρακτική φιλοσοφία αδυνατεί φυσικά να καθορίσει ποιο είναι το σωστό για το άτομο σε μια συγκεκριμένη κατάσταση· τέτοια ζητήματα αφορούν ένα ιδιαίτερο είδος αρετής, τη λεγόμενη πρακτική λογικότητα (φρόνησις). Η πρακτική φιλοσοφία μπορεί μόνο να τα σκιαγραφήσει (Ηθικά Νικομάχεια 1098a 20 κ.ε.). Η συμπλήρωση αυτού του αδρομερούς σκιαγραφήματος, λαμβανομένου υπόψη των συγκεκριμένων δεδομένων εναπόκειται στο ενεργούν πρόσωπο, όχι στον φιλόσοφο.

Τρίτον, το αντικείμενο της πρακτικής φιλοσοφίας δεν είναι δυνατόν να διδαχθεί, όπως τα γεωμετρικά θεωρήματα· η μετάδοση τέτοιου είδους σκέψεων προϋποθέτει μάλλον ότι ο άνθρωπος έχει ήδη θησαυρίσει πρακτική εμπειρία από την πραγματική ζωή (Ηθικά Νικομάχεια 1095a 3). Όποιος δεν έχει μάθει από παιδί τι σημαίνει καλή ή κακή πράξη, δεν μπορεί να το μάθει ούτε από μια ηθική διάλεξη. Αυτό σημαίνει ότι η πρακτική φιλοσοφία πρέπει να συνδέεται πάντοτε με μια υπαρκτή πράξη. Γενικά, η φιλοσοφική ηθική είναι χρήσιμη σε όποιον έχει συνηθίσει ήδη να οργανώνει τη ζωή του με βάση τα πορίσματα έλλογων συλλογισμών και στις πράξεις του να μην ακολουθεί τις επιθυμίες του και τις συναισθηματικές παρορμήσεις του.

Christof Rapp, Εισαγωγή στον Αριστοτέλη

(Εκδόσεις οκτώ, 2012, σελ. 17-21)

Η ηθική ιεράρχηση του στωικισμού

Πολλοί υποστηρίζουν πως, είτε πρόκειται για ευπάθεια είτε για απάθεια, ο στωικισμός θα πρέπει να ονομαστεί δόγμα της παραίτησης και της αποδοχής· κι αυτό φαίνεται καθαρά στη στάση του Στωικού μπρος στα αποτελέσματα των πράξεων του. Για τη στωική φιλοσοφία λένε, λένε, οι πράξεις του ανθρώπου πρέπει να είναι σαν τον ταχυδρομικό διανομέα που έχει αναλάβει να παραδώσει ένα πακέτο σε κάποιο παραλήπτη που θα πρέπει να τον αναζητήσει σε διάφορες διευθύνσεις. Ο καλός διανομέας θα πάει κανονικά σε όλες τις διευθύνσεις· αν ο παραλήπτης δεν βρεθεί σε καμία, αυτό δεν έχει καμία σημασία για τον διανομέα. Έχει κάνει το καθήκον του, και το πακέτο τον ενδιαφέρει όσο και ο παραλήπτης: ελάχιστα. Η δράση του δεν συνοδεύεται από καμία επιθυμία. Τα πάντα είναι θέμα προαίρεσης, θέμα εσωτερικής στάσης· και τούτη η εσωτερική στάση είναι σε τελευταία ανάλυση μια στάση πλήρους αδιαφορίας. Όμως αν αυτό ήταν αλήθεια, τότε ο Στωικός σοφός θα ήταν στην πραγματικότητα Κυνικός ή Σκεπτικός.

Από τον Ζήνωνα μέχρι τον Επίκτητο και τον Μάρκο Αυρήλιο, οι Στωικοί με μια φωνή υποστηρίζουν ότι, παρ’ όλο που μόνο η αρετή είναι το αγαθό, εντούτοις και άλλα πράγματα έχουν «αξία». Τα αγαθά στη ζωή είναι όπως η αυλή ενός βασιλιά. Ο βασιλιάς, βέβαια, κατέχει την υψηλότερη θέση, όμως υπάρχουν και άλλοι αξιωματούχοι, και παρ’ ότι η θέση τους είναι χαμηλότερη δεν παύουν να έχουν ένα βαθμό. Αν και η αρετή είναι το μόνο αγαθόν τα πράγματα είναι προτιμητέα είτε απορριπτέα· τούτη η διάκριση ανάμεσα στο αγαθόν και σ’ αυτό που έχει αξία δεν είναι κανένας συμβιβασμός, δεν είναι μετριασμός, δεν είναι προσαρμογή, είναι μια διάκριση που δεν μπορούσε να παραλειφθεί, γιατί είναι η ουσία του στωικισμού. Και ο ένας και μόνος Στωικός που τόλμησε να την αρνηθεί, ο Αρίστων από τη Χίο, έγινε αιρετικός, γιατί ο Στωικός πιστεύει πως αν τα πράγματα δεν είχαν αξία τότε η ίδια η ηθική θα καταστρεφόταν. Το να υποστηρίζεις ότι μόνο το αγαθόν είναι η ηθική αξία, λέει ο Χρύσιππος, σημαίνει ότι παραιτείσαι από τη φροντίδα για την υγεία σου, τη φροντίδα της περιουσίας σου, τη συμμετοχή στην πολιτική […] Σε περίπτωση σύγκρουσης ανάμεσα σ’ αυτό που ο σοφός ονομάζει αγαθόν και σ’ αυτό που ονομάζει προηγμένον (προτιμώμενο), τότε η αξία του δεύτερου του είναι σχετικά αδιάφορη, παρ’ όλο που από μόνο του είναι προτιμητέο. […]

Ludwig Edelstein, Ο Στωικός Σοφός

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΥΡΑΘΕΝ, 2002, σελ. 21-22)

God Bless America (και όχι μόνο)

To "God Bless America" θεωρείται ήδη ένα σύγχρονο cult ταινιάκι, και πως δε θα μπορούσε άλλωστε αφού περιλαμβάνει όλα αυτά που κάνουν μια ταινία cult: ήρωες υπεράνω του νόμου, άπειρο πιστολίδι, νεκρά σώματα παντού και ένα εξωφρενικό σενάριο να τη σιγοντάρει.  Εξωφρενικό;  Μπορεί και όχι ...

Απολυμένος από την εργασία του, αποκηρυγμένος από την κόρη του και μόλις διαγνωσθείς με όγκο στον εγκέφαλο, ο Frank (Joel Murray) έχει πιάσει πάτο. Έχοντας και πρόβλημα ύπνου κάθεται, βλέποντας ό,τι χειρότερο έχει να προσφέρει η ανθρωπότητα μέσω της τηλεόρασης αργά το βράδυ. 

Περιτριγυρισμένος από μια κουλτούρα που ανταμείβει την ηλιθιότητα, εξευτελίζει τους αδύναμους και παραμένει κολλημένη με τα celebrities, ο Frank αποφασίζει να δώσει τέλος στη ζωή του. Την τελευταία στιγμή και ενώ βλέπει στη τηλεόραση μια σκηνή από μια εκπομπή reality αποφασίζει να δράσει καθαρίζοντας τη κοινωνία από όλα τα σκουπίδια που τη βαραίνουν! Κλέβει το αυτοκίνητο του ενοχλητικού γείτονά και, ενώ ακούμε το Beat The Devil's Tattoo από τους Black Rebel Motorcycle Club, ξεκινάει για να συναντήσει το πρώτο του θύμα. Εκεί θα γνωρίσει και τη ψαγμένη Roxy (Tara Lynne Barr) που θα τον ακολουθήσει …

Η γέννηση της δημοκρατίας

Ποιο είναι το συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τη γέννηση της δημοκρατίας; Από χρονολογική άποψη, πρόκειται για την περίοδο που αρχίζει από τα τέλη του 8^ου αιώνα και τελειώνει στα τέλη του 5^ου  αιώνα, δηλαδή ουσιαστικά με την ήττα των Αθηνών. Από γεωγραφική άποψη, αν και μας αφορά όλος ο χώρος που αγκαλιάζει τόσο την καθαυτό Ελλάδα όσο και τις αποικίες, παρά ταύτα μας ενδιαφέρουν κυρίως οι χώροι από τους οποίους ξεπήδησαν καινούργια πράγματα ή στους οποίους συντελέστηκε δημιουργία, και μάλιστα δημιουργία σημαίνουσα για μας. Η Αθήνα προφανώς, αλλά και ο ευρύτερος χώρος που μπορούμε να ονομάσουμε ιωνικό πεδίο […]. Δεν πρέπει ωστόσο να λησμονηθεί το ζήτημα που θέτουν οι Δωρικές πόλεις, και κυρίως η Σπάρτη, οι οποίες με κάποιες εξαιρέσεις παρέμειναν μέχρι τέλους ολιγαρχικές. […]

Η αντίθεση ανάμεσα σε ολιγαρχικές και δημοκρατικές πόλεις αποτυπώνεται στην αντιπαράθεση μεταξύ Σπάρτης και Αθήνας, παρά ταύτα πρόκειται για αντίθεση στο εσωτερικό ενός και του αυτού κόσμου θεσμισμένου πολιτικά σε συνάρτηση με την ιδέα του νόμου, ο οποίος κανονίζει και ρυθμίζει τη συμπεριφορά των πολιτών, τη συγκρότηση της πόλης, αντιτιθέμενος σε κάθε αυθαιρεσία οποιουδήποτε δεσπότη ή απόλυτου μονάρχη.

Είναι απόλυτα χαρακτηριστικό ότι η πρώτη αναφορά των στοιχείων που οι Έλληνες αποκαλούν ευνομίαν, η κατάσταση μιας πόλης όπου όχι μόνο υπάρχουν καλοί νόμοι, αλλά και οι νόμοι αυτοί γίνονται σεβαστοί από τους πολίτες, όπου τα πράγματα «λειτουργούν καλά» προέρχεται από τη Σπάρτη. Ο Τυρταίος, ένας ποιητής που γράφει κατά την περίοδο του Δεύτερου Μεσσηνιακού Πολέμου, περί το 670-660, τριάντα ή σαράντα χρόνια μετά τον Ησίοδο, υμνεί την Σπάρτη για την ευνομίαν της. Ο Τέρπανδρος, ποιητής της Λέσβου, μιλά την ίδια περίπου εποχή για τη Σπάρτη, σαν την πόλη όπου βασιλεύει η δίκη, πράγμα που αποτελεί απλώς την άλλη όψη του ιδίου νομίσματος.

Η ιστορία της Σπάρτης είναι πολύ σκοτεινή […] αλλά –γεγονός αξιοσημείωτο- πιθανώς εκεί ακριβώς συντελέστηκε για πρώτη φορά η συγκρότηση κάποιας μορφής πολιτεύματος ισότητας, και μάλιστα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, δηλαδή το πρώτο ήμισυ του 7^ου αιώνα, μεταξύ 700 και 650 π.Χ. […] πρόκειται για την πρώτη πόλη όπου, απ’ ότι γνωρίζουμε, εγκαθιδρύεται η σπαρτιατική κοινότητα των ομοίων, των «ίσων», σε αντίθεση με μια κατάσταση της οποίας δύσκολα διακρίνουμε το πραγματικό περίγραμμα, αλλά που αποτελεί αναμφίβολα ένα είδος αριστοκρατικής, έντονα ιεραρχημένης κοινωνίας. Τούτο συμβαδίζει με μια ανακατανομή γης η οποία αφορά, στο βαθμό που οι πηγές μας είναι αξιόπιστες, κάπου 9.000 άρρενες ενήλικες […] Ποιοι είναι οι κύριοι πολιτικοί θεσμοί αυτής της κοινότητος; Δύο βασιλείς – χαρακτηριστικό απόλυτα μοναδικό-, που ασκούν ουσιαστικά θρησκευτικά και στρατιωτικά λειτουργήματα, ένα συμβούλιο των πρεσβυτέρων, η γερουσία, που παίζει πολύ σημαντικό ρόλο, παρόμοιο με το ρόλο που θα παίζει αργότερα η ρωμαϊκή  Σύγκλητος, καθώς επίσης και η συνέλευση των ελευθέρων, η περίφημη απέλλα, καθώς και, σε μεταγενέστερη φάση, μια ομάδα πέντε λειτουργών, των εφόρων.

Το χαρακτηριστικό σε σχέση με τον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο είναι ότι η σπαρτιατική κοινωνία, έτσι όπως έχει συσταθεί στο πρώτο μισό του 7^ου αιώνα, παγιώνεται, ή μάλλον εξελίσσεται, αποκλειστικά προς όλο και πιο ολιγαρχική κατεύθυνση […] Η Σπάρτη παραμένει σε πρώιμη μορφή πολιτικής συγκρότησης, αλλά εκ των πραγμάτων, λόγω απουσίας της δυναμικής του δήμου, της κοινότητας των ελεύθερων ανδρών, μεταμορφώνεται σε ολιγαρχία κατά την κλασική περίοδο. Διότι είναι προφανές, διαβάζοντας τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, ότι αν και αυτή την εποχή υποβάλλονται πράγματι στη συνέλευση σημαντικά ερωτήματα, ιδιαίτερα περί πολέμου ή ειρήνης, πολύ συχνά το παιχνίδι έχει ήδη κριθεί. Η συνέλευση αποφασίζει αφού οι εκπρόσωποι των αντίθετων πλευρών, είτε πρόκειται για τους εφόρους ή για τους δύο βασιλείς, έχουν ήδη μιλήσει κι έχουν εκθέσει την άποψή τους. Ο λαός δεν εκφράζεται με ψηφοφορία δια ανατάσεως χειρός, αλλά δια βοής. Ο Αθηναίος πολίτης σηκώνει το χέρι, παρουσιάζεται και εκθέτει τη γνώμη του, ενώ ο Σπαρτιάτης, χαμένος μέσα στο πλήθος, φωνάζει, και οι έφοροι είναι αυτοί που αποφασίζουν – και συμβαίνει να παραπλανούν – αν οι φωνές «υπέρ» είναι ισχυρότερες από τις φωνές «κατά» ή το αντίθετο. Το σύστημα δεν είναι καθόλου ασφαλές: Ο Θουκυδίδης αναφέρει πως κατά τη διάρκεια των συζητήσεων που προηγήθηκαν της κήρυξης του πολέμου (Πελοποννησιακός), το 431, ο έφορος Σθενελαΐδας, που τάσσεται στο λόγο του υπέρ του πολέμου, δηλώνει ότι δεν μπορεί να ακουστεί καθαρά η θέληση της συνέλευσης. Ζητά επομένως να χωριστούν όσοι είναι υπέρ και όσοι είναι κατά σχηματίζοντας δύο ομάδες. Εν ολίγοις, δεν υπάρχει πραγματική ατομική ψήφος· πρόκειται για συνέλευση επικύρωσης των αποφάσεων της ολιγαρχίας, παρόμοια από πολλές απόψεις με τις αγορές που συναντάμε στον Όμηρο.

Η δημοκρατία συνιστά, όπως είπαμε, μια διαδικασία. Στην περίπτωση των Αθηνών, η πραγματική αρχή της τοποθετείται στον 7^ο αιώνα, που ονομάστηκε από τον Άγγλο ιστορικό Forrest, νομίζω, - «ο αιώνας των μεταρρυθμίσεων». Αλλά την ίδια εποχή και άλλες πόλεις εισέρχονται σε μια φάση πολιτικού και θεσμικού αναβρασμού, τα παλαιά αριστοκρατικά καθεστώτα κλονίζονται ή ανατρέπονται και αντικαθίστανται από «τυραννίες». Η πρώτη γνωστή περίπτωση είναι η ανατροπή στην Κόρινθο της οικογένειας των Βακχιάδων από τον Κύψελο που εγκαθιδρύει το 657 την πρώτη τυραννία με την υποστήριξη της μάζας των πολιτών αναμφίβολα, […] των οπλιτών. Οι οπλίτες είναι οι πολίτες που έχουν τα μέσα να αποκτήσουν βαρύ οπλισμό, με τον οποίο θα συμμετάσχουν στη φάλαγγα, στον συντεταγμένο σχηματισμό συλλογικής μάχης που βλέπουμε να κάνει την εμφάνισή του την ίδια περίπου εποχή και να αντικαθιστά τη μονομαχίαν.

Στην Αθήνα μια περίοδος ταραχών καταλήγει το 620 στην υπόδειξη ενός πρώτου νομοθέτη, του Δράκοντα· στη συνέχεια, το 594, ο Σόλων ως άρχοντας τροποποιεί το καθεστώς εισάγοντας σημαντικά δημοκρατικά στοιχεία, όπως, δίπλα στο Συμβούλιο των Ευπατριδών που εδρεύει στον Άρειο Πάγο, ένα λαϊκό δικαστήριο, την Ηλιαία, από την οποία να υποθέσουμε ότι απέκλειε τους απόρους. Υπήρχαν όμως και άλλα στοιχεία, όπως η εκλογή από το 680 κάποιων αρχόντων που ονομάζονται θεσμοθέται, δηλαδή νομοθέτες […]

Η πραγματική στροφή σε αυτή την υπόθεση είναι η μεταρρύθμιση, ή μάλλον η επανάσταση που συνδέθηκε με το όνομα του Κλεισθένη στην Αθήνα το 508, εγκαινιάζοντας την εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος που νόμιμα μπορούμε να αποκαλέσουμε δημοκρατικό, με αποκορύφωμα την εισαγωγή ενός πραγματικού κανόνα δημοκρατικού δημοσίου δικαίου το 462 στην Αθήνα, τη μεταρρύθμιση του Εφιάλτη, που καταργεί τους τελευταίους περιορισμούς της εξουσίας του δήμου. Η Αθήνα θα παραμείνει έκτοτε πραγματικά δημοκρατική πόλη μέχρι τη νίκη του Φιλίππου του Μακεδόνα, […]

Η αποφασιστική όμως περίοδος για μας αρχίζει με τον Κλεισθένη και φτάνει μέχρι τον Πελοποννησιακό Πόλεμο που διήρκεσε από το 431 ως το 404 –πραγματική τραγωδία από την οποία δεν λείπουν ούτε η ύβρις ούτε η καταστροφή.

Δεν πρέπει ακόμη να λησμονηθούν οι επανειλημμένες προσπάθειες αντίδρασης στην Αθήνα: μετά τον όλεθρο της Σικελίας, η αντίδραση του ολιγαρχικού καθεστώτος των Τετρακοσίων 412-411, στη συνέχεια η αντίδραση των Πέντε Χιλιάδων που τη διαδέχεται. Οι προσπάθειες όμως αυτές διήρκεσαν μόνο μερικούς μήνες και η επανεγκαθιδρυμένη δημοκρατία δεν θα απειληθεί πλέον μέχρι το 404, όταν η οριστική ήττα των Αθηνών στον Πελοποννησιακό Πόλεμο επιτρέπει στους Σπαρτιάτες να εγκαθιδρύσουν το ολιγαρχικό καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων που ανατράπηκε μετά από μερικούς μήνες από τους οπαδούς της δημοκρατικής παράταξης υπό την ηγεσία του παλαιού στρατηγού Θρασύβουλου.

Η Αθήνα θα παραμείνει όλο τον 4^ο αιώνα σημαντική πόλη και θα καταφέρει μάλιστα να επανασυστήσει μια αυτοκρατορία. Η πνευματική δραστηριότητα είναι εκπληκτική: Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Ισοκράτης, η «μέση» κωμωδία και στη συνέχεια η «νέα» με τον Μένανδρο κ.λπ. Θα παραμείνει επίσης δημοκρατία, ενισχύοντας μάλιστα μερικά δημοκρατικά χαρακτηριστικά σε σχέση με την κλασική εποχή – μεταρρύθμιση που επιδοκιμάζει εξάλλου ο Αριστοτέλης στο Αθηναίων Πολιτεία.

Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα II. Η Πόλις και οι νόμοι

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΙΤΙΚΗ, 2008, σελ. 69-75)