Τα όρια του ανθρώπου

… το βασίλειο της μοίρας είναι το βασίλειο των ορίων, των άκρων, του πέρατος, … και το κεντρικό όριο, … είναι φυσικά ο θάνατος, ο μόρος, για κάθε ζώντα οργανισμό. Στο εσωτερικό όμως του ορίου αυτού υπάρχουν και άλλα στοιχεία, των οποίων η μοίρα εγγυάται το απαράβατο και στα οποία αντιστοιχεί η ομηρική έκφραση υπέρ μόρου: το τάδε πρόσωπο δεν θα μπορέσει να εκτελέσει την τάδε πράξη, γιατί κάτι τέτοιο, λέει ο Όμηρος, θα ήταν υπέρ μόρον.

Υπάρχουν εν προκειμένω δύο περιπτώσεις που αξίζει να θυμηθούμε. Πρώτον, στην ραψωδία Π (684-711) της Ιλιάδας. Ο Πάτροκλος, παρά τις προειδοποιήσεις του Αχιλλέα, συνεχίζει μια ξέφρενη μάχη. Τρείς φορές επελαύνει κατά των τειχών της Τροίας, και την ημέρα εκείνη, μας λέει ο Όμηρος, η πόλη με τις υψηλές πύλες θα είχε πέσει υπό την πίεση των Αχαιών, αν ο Απόλλων δεν ήταν εκεί για να  αποκρούσει τις επιθέσεις του Πάτροκλου: «Φύγε, το ξέρεις καλά ότι δεν είναι η αίσα (μοίρα) σου να καταλάβεις την Τροία, …». Ο Πάτροκλος καταλαβαίνει ότι έχει επιδοθεί σε υπέρ μόρον αγώνα, αλλά είναι ήδη αργά, και θα σκοτωθεί. Το άλλο επεισόδιο βρίσκεται στην αρχή της Οδύσσειας (α, 28-47). Οι θεοί συγκεντρώνονται για να αποφασίσουν την τύχη του Οδυσσέα, κρατούμενου της Καλυψούς, αλλά ο Δίας αρχίζει τη συνεδρία αναφερόμενος στην οργή και την τρέλα των ανθρώπων, και ιδίως του Αίγισθου, που τον είχε ωστόσο προειδοποιήσει ο Ερμής ότι θα τον σκότωνε ο Ορέστης αν γινόταν εραστής της Κλυταιμνήστρας και δολοφόνος του Αγαμέμνονα. Άρα, εν πλήρη γνώση του ο Αίγισθος διέπραξε τις παραβάσεις και επέσυρε τις συμφορές που τον απειλούσαν … 

Οι αποφάσεις της μοίρας αφορούν επομένως πρωτίστως το θάνατο, το έσχατο όριο της ύπαρξης, καθώς επίσης, στα πλαίσια των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, ορισμένα απαράβατα όρια. Και τούτο θα παραμείνει θεμελιώδες δεδομένο της οργάνωσης του κόσμου για τους Έλληνες. Ένα απόσπασμα του Ηράκλειτου (DK B 94) λέει ότι αν ο ήλιος, που είναι θεός, απομακρυνθεί από την τροχιά του, οι Ερινύες επαγρυπνώντας θα φρόντιζαν να σεβαστεί τα όριά του. Απόσπασμα που μας επιβεβαιώνει ότι η μοίρα επιβάλλεται και στους θεούς, που δεν είναι σε θέση να της αντισταθούν … η μοίρα δεν αποτελεί πεπρωμένο με τη συνήθη έννοια του όρου, με την έννοια … ενός απόλυτου προκαθορισμού ή μια απόλυτης προδιάθεσης. Διότι, εάν η μοίρα καθορίζει τα όρια, μέσα στα όρια αυτά οι άνθρωποι αποφασίζουν κατά μία έννοια ελεύθερα. Πιο συγκεκριμένα, αποφασίζουν αν θα τα παραβούν ή όχι. Και αν τα παραβούν, η Νέμεσις θα τιμωρήσει το παράπτωμά τους …

Οι άνθρωποι γνωρίζουν λοιπόν τα εσωτερικά όρια της ύπαρξης. Και αν τα παραβούν σημαίνει πως έχουν παρασυρθεί από την ύβριν. Ο άνθρωπος είναι το ον που κατακλύζεται από την ύβριν, από τη λυσσαλέα επιθυμία της παράβασης …

Δεν υπάρχει λοιπόν πεπρωμένο, υπάρχει όμως ένα έσχατο όριο, ο θάνατος, και ορισμένα άλλα εσωτερικά όρια μέσα στα οποία ο άνθρωπος αποφασίζει μόνος του μερικές φορές, ακόμα κι όταν διαλέγεται με τους θεούς και βρίσκεται συχνά υπό την επιρροή τους. Και η ομηρική αντίληψη για την μοίραν είναι κατά τη γνώμη μου, θεμελιώδης. Από τη μία, αναγγέλλει και εμπεριέχει ήδη το στοιχείο που βρίσκεται κατ’ ανάγκη στη βάση κάθε ορθολογικής έρευνας, κάθε ορθολογικής σκέψης, δηλαδή ότι υπάρχουν νόμοι που επιβάλλουν όρια στα πάντα, και δεν εξαρτώνται από κάθε κάποια αυθαίρετη θεία βούληση. Από την άλλη, όπως θα το διατυπώσει αργότερα ο Αριστοτέλης, ο άνθρωπος αποτελεί αρχήν των εσομένων, κανόνα και εκκίνηση όλων όσων πρόκειται να συμβούν. Ο άνθρωπος αποφασίζει και η απόφαση του λαμβάνεται με δικό του κίνδυνο, με δικά του έξοδα που αποδεικνύονται συχνά εξαιρετικά επαχθή – με τελική έκβαση τον «πολυέξοδο/ανέξοδο» θάνατο.

Η συνύπαρξη αυτή ενός απρόσωπου νόμου και της ελεύθερης απόφασης του ανθρώπου απέναντι του είναι, κατά τη γνώμη μου, αυτό που ελευθερώνει την πράξη των Ελλήνων τόσο στο πρακτικό, στο πολιτικό πεδίο, όσο και στο πεδίο της σκέψης.

Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο

(Εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ, 2007, σελ. 171-178)

Η μοίρα

Ο όρος μοίρα επανέρχεται συνεχώς στα έπη, κυρίως στην Ιλιάδα, και πρέπει να συσχετιστεί με το ρήμα μερίζω, που σημαίνει μοιράζω, διαιρώ. Η μοίρα είναι λοιπόν η μοιρασιά, το μερίδιο, ο κλήρος, η τύχη. Και η ρίζα σμερ- μας δίνει αμέσως την απάντηση στο ερώτημα: ποια είναι η μοίρα, το μερίδιο του ανθρώπου; Η μοίρα του είναι ο μόρος, δηλαδή ο θάνατος. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί τη λέξη αυτή, συγγενή της μοίρας, καθώς και τις εκφράσεις μόρσιμον ήμαρ ή, σ’ ένα άλλο πλαίσιο, αίσιμον ήμαρ (η αίσα είναι συνώνυμη της μοίρας) που επανέρχονται συχνά για να προσδιορίσουν την μοιραία ημέρα, την ημέρα του θανάτου ενός εκ των ηρώων, την ημέρα που του έλαχε, κατά την αρχική μοιρασιά, ως όριο της ύπαρξής του.

Είναι σημαντικό να επιμείνουμε στη μοιρασιά της μοίρας, διότι η ίδια λέξη χρησιμοποιείται και με άλλα εξαιρετικά συγκεκριμένα περιεχόμενα: ένα κομμάτι γης, ένας στρατιωτικός σχηματισμός, ακόμα και, σε μεταγενέστερους συγγραφείς, ένα πολιτικό κόμμα, είναι και αυτά τμήματα, μοίραι. Η κατεξοχήν μοίρα όμως είναι η μοίρα του ανθρώπου, δηλαδή ο θάνατος.

Στον Ησίοδο αι Μοίραι είναι τρεις θεές, κόρες της Νύχτας, οι οποίες όπως και άλλες προολύμπιες θεότητες, είναι φοβερές εκδικήτριες, ο δε θυμός τους δεν απαλύνεται πριν τιμωρήσουν τους ενόχους, θεούς ή ανθρώπους (Θεογ., 215-222).

Ενώ για τις συγκεκριμένες Μοίρες μπορούμε να υποθέσουμε ότι έχουν σχέσεις και βρίσκονται σε διαπραγματεύσεις με τους ανθρώπους ή τους θεούς, δεν συμβαίνει το ίδιο με την ομηρική μοίραν, που δεν είναι προσωποποιημένη θεότητα αλλά απρόσωπη δύναμη, ένα είδος ύπατης νομιμότητας που επιβάλλεται σε θεούς και ανθρώπους. Εκεί που η μοίρα υπαγορεύει το νόμο της, δεν υπάρχει συζήτηση ούτε ελπίδα συμφιλίωσης. Σε ποιόν να απευθυνθούν ικεσίες, ή θυσίες, αφού η μοίρα δεν είναι κανείς; …

Την εικονογράφηση δε του σχεδόν αφηρημένου χαρακτήρα της ομηρικής μοίρας, που υπογραμμίζεται με εκφράσεις οι οποίες επανέρχονται συχνά στα έπη, μπορούμε να τη βρούμε σε δύο ανάλογες και καθοριστικές σκηνές της Ιλιάδας, όπου ο Δίας, που γνωρίζει ωστόσο τις βουλές της μοίρας, θέλει παρά ταύτα να τις επιβεβαιώσει. Την πρώτη φορά στη Ραψωδία Θ (69-72), όταν έχει αναζωπυρωθεί η μάχη μεταξύ Αχαιών και Τρώων, ξετυλίγει τη χρυσή του πλάστιγγα προκειμένου να ζυγίσει τα πεπρωμένα, τις κήρες των δύο στρατευμάτων, και ο δείκτης καταδικάζει τους Αχαιούς. Η ίδια σκηνή, πιο έντονη ακόμα και σκληρή, επαναλαμβάνεται στη Ραψωδία Χ (208-213). Ο Έκτωρ καταδιώκεται από τον Αχιλλέα, δεν μπορεί να του ξεφύγει … και καθώς περνούν μπροστά από τις ιερές κρήνες, ο Δίας ξετυλίγει και πάλι τη χρυσή  πλάστιγγα για να ζυγίσει τις κήρες των δύο ηρώων. Τότε ο δίσκος που περιέχει τη μοιραία μέρα του Έκτωρα, το αίσιμον ήμαρ του, βαραίνει και κατεβαίνει μέχρι που χάνεται στον Άδη. … Κάθε φορά λοιπόν ο Δίας, ο βασιλιάς των θεών, είναι αναγκασμένος να καταφύγει σε μια ζυγαριά, … προκειμένου να γνωρίσει το θέλημα της μοίρας.

Αυτή η απρόσωπη παντοδυναμία δεν είναι ούτε ο Γιαχβέ ούτε ο πατήρ Θεός, ούτε ο Αλλάχ, αλλά είναι ήδη η ιδέα ενός νόμου του κόσμου που δεν προσωποποιείται και στον οποίο υπόκεινται ακόμα και οι ίδιοι οι θεοί.

 Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο

(Εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ, 2007, σελ. 169-171)

«Η αλήθεια είναι καλή Θεά...»

H χώρα έχει περάσει πόλεμο και έχει ηττηθεί. Ο πόλεμος διεξαγόταν υπόκωφα, όσο διογκωνόταν το χρέος· η επίσημη κήρυξη του πολέμου, η διαπίστωση του χρέους δηλαδή, βρήκε τη χώρα απαράσκευη και την ηγεσία της πανικόβλητη. Σήμερα, μετά περίπου τρία χρόνια χαρακωμάτων και βομβαρδισμών, βρισκόμαστε ενώπιον μιας ιστορικής ήττας με δυσβάστακτες απώλειες: το εθνικό προϊόν έχει συρρικνωθεί κατά το ένα τέταρτο, η ύφεση καλπάζει, οι νέοι μεταναστεύουν.

Πόλεμος λοιπόν. Με μάχες που δεν δόθηκαν καν. Το χρέος τύλιξε σιωπηλά σαν βρόχος τη χώρα και την έπνιξε. Πόλεμος χωρίς ορατό εχθρό, χωρίς ορατό πεδίο μάχης· άρα χωρίς σκοπό ικανό να συνενώσει και να συνεγείρει τον λαό, τις ανόμοιες ομάδες του, σε αγώνα υπέρ του κοινού καλού, υπέρ βωμών και εστιών. Ο χειρότερος πόλεμος: ο καλυμμένος, ο βουβός· οδηγεί σε υποδούλωση χωρίς αγώνα. Επιπλέον, αυτός ο πόλεμος διαιρεί αντί να ενώνει, χωρίζει, κερματίζει και τυφλώνει, στρέφει όλους εναντίον όλων, αχρηστεύοντας ζωτικές δυνάμεις και εξουδετερώνοντας λανθάνοντα δυναμικά, απογοητεύοντας τις νεότερες γενιές, ποτίζοντάς τες ηττοπάθεια.

Στην παρούσα ιστορική καμπή, όλες οι απομένουσες δυνάμεις της χώρας -και είναι πολλές ακόμη- πολιτικές, πνευματικές, επιστημονικές, εκκλησιαστικές, επιχειρηματικές, πρόσωπα και οργανισμοί, πρέπει να συγκλίνουν προς έναν ελάχιστο κοινό παρονομαστή, να συμφωνήσουν σε ένα μίνιμουμ σχέδιο εθνικής σωτηρίας και να πουν όλη την αλήθεια στον λαό: για να αντλήσουν δύναμη εξ αυτού, και για να αναλάβει και ο λαός τις ευθύνες του. Ας ξεκινήσουμε έτσι: Πτωχεύσαμε· τίποτε δεν θα είναι όπως πριν, ας χτίσουμε μια καλύτερη Ελλάδα. Μόνο με αλήθεια, παρρησία και συνοχή, όπως ακριβώς σε έναν πόλεμο, μπορούμε σαν λαός, σαν ελληνισμός εντός και εκτός συνόρων, να επιβιώσουμε σε αυτή την ιστορική δοκιμασία.

«... αλλά τα πάθη του ανθρώπου

συχνότατα την νομίζουν εχθρή»

Διονύσιος Σολωμός

Νίκος Ξυδάκης, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 15/09/2012

Συχνά υπάρχουν πολλές λύσεις για ένα δεδομένο πρόβλημα

Στην ταινία «Ένας υπέροχος άνθρωπος», με πρωταγωνιστή τον Ράσελ Κρόου ο οποίος υποδύεται τον μεγάλο παιγνιοθεωρητικό Τζον Νας, υπάρχει μια σκηνή όπου μία νέα φοιτήτρια “βάζει τα γυαλιά” στον υπερόπτη καθηγητή που θεωρεί τη διδασκαλία στους νέους αγγαρεία: 

Πότε η Πολιτεία κινδυνεύει και πότε χάνεται

«Αν ο λαός δεν μάθει τι είναι καλό και τι κακό από κάποιον στον οποίο μπορεί να έχει εμπιστοσύνη, η Πολιτεία βρίσκεται σε κίνδυνο. Αλλά όταν συμβεί ότι ένας λαός δεν έχει εμπιστοσύνη σε κανέναν, διότι εξηπατήθη πολλές φορές, τότε η Πολιτεία χάνεται …

Θέλετε να ξέρετε τι είναι δύσκολο ή εύκολο για να πείσετε έναν λαό; Εάν παρουσιάσετε επίφαση εθνικής υπερηφάνειας ή πλουτισμού, τίποτε το πιο εύκολο για να πείσετε το πλήθος, ακόμη και αν ο χαμός της δημοκρατίας και η καταστροφή της χώρας κρύβονται πίσω από αυτή την ωραιοφανή πρόσοψη. Τίποτε, αντιθέτως, το πιο δύσκολο αν του προβάλλετε αδυναμίες η εμφανή απώλεια, παρ’ όλο ότι αυτό θα εσήμαινε την πραγματική σωτηρία ή το συμφέρον του κράτους. Γι΄ αυτό που λέγω, έχω χίλια παραδείγματα από την αρχαία και σύγχρονη Ιστορία». 

(Μακιαβέλλι, Discorsi, A, LIII)

Ν. Α. Καλογερόπουλου, Ο Ηγέτης κατά τον Μακιαβέλλι

(ΕΚΔΟΣΗ “ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ”, 1989, σελ. 71)

Οι μηχανισμοί καταστροφής της αλήθειας

Λόγω επαγγέλματος, οι πολιτικοί παίκτες καταστρέφουν την αλήθεια για λόγους και με μέσα που ποικίλουν ανάλογα με το είδος της εξουσίας τους.

Οι μονοκράτορες έχοντας όλα τα μέσα επικοινωνίας και εκφράσεως υπό τις άμεσες διαταγές τους, αποσιωπούν το παρόν και ξαναγράφουν το παρελθόν.

Οι δημοκράτες, επειδή για καλή τους τύχη έλκουν την επιρροή τους από την ικανότητα τους να πείθουν, αφιερώνουν τόση πολλή ενέργεια για να παρουσιάσουν τα γεγονότα ως ευνοϊκά για τις προσπάθειες τους, ώστε ξεσυνηθίζουν σιγά-σιγά να εξετάζουν την ουσία των θεμάτων. Η επιδεξιότητα της συνηγορίας αναπληροί γι’ αυτούς τη γνώση της υποθέσεως.

Παρατηρούμε λοιπόν μερικές φορές στις ελεύθερες κοινωνίες δόλιες διορθώσεις του παρελθόντος που δεν προέρχονται, όπως στις υπόδουλες, από τη βάναυση λογοκρισία και την απάτη του κράτους, αλλά από την ηρεμία, την πειθώ με νόμιμα μέσα και την ελεύθερη διάδοση κάθε νοθευμένης εκδοχής ενός εξ ολοκλήρου φανταστικού γεγονότος. Αυτή η εκδοχή, με τη δύναμη της επαναλήψεως, παίρνει τη θέση της ανάμεσα στις ήδη υφιστάμενες ιδέες, ενσωματώνεται στο πλήθος των διαφορετικών πεποιθήσεων και αποκτά τίτλο νομιμότητας, ώστε κανείς σχεδόν δεν σκέπτεται να ελέγξει την προέλευσή της …

Jean-Francois Revel, Πως οι δημοκρατίες εξαφανίζονται

(ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΡΩΕΚΔΟΤΙΚΗ, 1984, σελ. 290-291)

Το ζώδιο της ξανθιάς

Οι επιστήμονες και συγκάτοικοι  Leonard και Sheldon κάνουν την πρώτη τους συζήτηση γνωριμίας με τη νέα γειτόνισσα τους τη σερβιτόρα και υποψήφια ηθοποιό Πέννυ. Από το πρώτο επεισόδιο της τηλεοπτικής σειράς The Big Bang Theory:

Leonard: Αυτά είναι αρκετά για μας. Πες μας για εσένα.

Penny: Ε … για μένα. Εντάξει. Είμαι τοξότης, το οποίο μάλλον σας λέει περισσότερα απ’ αυτά που πρέπει να ξέρετε.

Sheldon: Ναι. Μας λέει ότι συμμετέχεις στη μαζική πολιτισμική ψευδαίσθηση ότι η φαινομενική θέση του ήλιου σε σχέση με τους αυθαίρετα ορισμένους αστερισμούς την ώρα της γέννησης σου επηρεάζει κάπως την προσωπικότητά σου.

Penny: Συμμετέχω σε τι;

Leonard: Νομίζω αυτό που θέλει να πει ο Σέλτον είναι ότι δε θα μαντεύαμε τον τοξότη με την πρώτη.

Penny: Ναι. Πολλοί άνθρωποι νομίζουν ότι είμαι ζώδιο του νερού.