Ανακαλύψτε τις βασικές σας αξίες

«Η Φωνή Του Διεισδύει Στα Βάθη Της Ψυχής Σας»

Αυτό δήλωνε ο φιλόσοφος Φρίντριχ Νίτσε, που είχε πάντα μια σχέση αγάπης-μίσους με τον Σωκράτη. «Ο Σωκράτης σας διδάσκει πώς να ακούτε», συνεχίζει ο Νίτσε. «Σας αφήνει να γευθείτε έναν νέο πόθο μαντεύει τον κρυφό και ξεχασμένο θησαυρό, τη σταγόνα καλοσύνης που το άγγιγμά της σας πλουτίζει, σας απελευθερώνει, σας κάνει ίσως να νιώθετε λιγότερο βέβαιοι – αλλά ταυτόχρονα και γεμάτοι από απερίγραπτη ελπίδα».

Ο Σωκράτης ζητούσε τακτικά από τους φίλους του να αποκαλύψουν τις βασικές αξίες πάνω στις οποίες εδράζονται οι απόψεις τους. Επέμενε να μάθει για ποιον λόγο πίστευαν ότι πίστευαν. Το ίδιο μπορεί να συμβεί αν παίξετε «Τα γιατί», ένα παιχνίδι που επινόησε ο γνωστός ανθρωπολόγος Τσαρλ Κέιζ. Ο Κέιζ σχεδίασε αυτό το παιχνίδι ως βοήθημα για την εφαρμογή της διαλεκτικής του Σωκράτη. Είναι μια άσκηση διείσδυσης στον εαυτό σας – ή σε κάποιον πρόθυμο συμπαίκτη, ώστε να ανακαλύψετε που βασίζονται οι πεποιθήσεις σας.

Μπορείτε να ξεκινήσετε με μια οποιαδήποτε άποψη ή πεποίθηση, ακόμη και με μια σχετικά ασήμαντη όπως, π.χ., «μου αρέσουν πολύ τα ντόνατς με σοκολάτα». Σύμφωνα με τους κανόνες του παιχνιδιού, πρέπει να υποβάλετε στον εαυτό σας ή στον συμπαίχτη σας ερωτήσεις που αρχίζουν με τη λέξη «γιατί», έτσι ώστε η απάντηση να φανερώνει την αιτία ή το κίνητρο που κρύβεται πίσω από αυτήν. Ένας τέτοιος διάλογος με βάση το παράδειγμα μας θα μπορούσε να εξελιχθεί ως εξής:

Γιατί σου αρέσουν τα ντόνατς με σοκολάτα;

Μου αρέσει η σοκολατένια γεύση, καθώς και ο συνδυασμός της διαφορετικής υφής της σοκολάτας και της ζύμης.

Γιατί σου αρέσει η σοκολατένια γεύση και ο συνδυασμός σοκολάτας - ζύμης;

Πρώτα- πρώτα γιατί μου φέρνουν στον νου τα ντόνατς που έτρωγα με τον πατέρα μου όταν βγαίναμε έξω τα κυριακάτικα απογεύματα.

Γιατί σου έρχονται στον νου τα ντόνατς που έτρωγες με τον πατέρα σου;

Ήταν η ωραιότερη στιγμή της εβδομάδας για μένα.

Γιατί ήταν η ωραιότερη στιγμή της εβδομάδας για σένα;

Γιατί τον είχα ολόδικό μου, και γιατί ως επί το πλείστον μου ικανοποιούσε όλες τις επιθυμίες.  

Γιατί τον είχες ολόδικό σου και σου επέτρεπε να κάνεις ότι ήθελες;

Γιατί η μαμά μου ήταν πολύ αυστηρή και πάντα ένιωθα σφιγμένος μαζί της.

Είναι νομίζω προφανές ότι αυτή η διαδικασία μπορεί να οδηγήσει σε εξαιρετικά ενδιαφέρουσες αποκαλύψεις για τον εαυτό σας […] Αυτός είναι και ο τελικός στόχος των «Γιατί», και κάθε φορά που παίζετε, καταλήγετε σε μια κάπως διαφορετική εκδοχή των βασικών πεποιθήσεων σας.

«Η ερώτηση γιατί; Είναι η σπουδαιότερη επινόηση του ανθρώπινου νου», διατείνεται ο Κέιζ. «Όταν τη χρησιμοποιείτε για να ανακαλύψετε τις πεποιθήσεις, γίνεστε δημιουργεί του εαυτού σας και σμιλεύετε τη δική σας πραγματικότητα. Γίνεστε σοφότεροι».

Ronald Gross, Η μέθοδος του Σωκράτη

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΝΑΛΙΟΣ, 2003, σελ. 56-58)

Αληθινή αλλαγή και ηγεσία

Το Before Sunset είναι η δεύτερη ταινία της τριλογίας που ξεκίνησε με το Before Sunrise και έκλεισε με το Before Midnight. Οι ήρωες Τζέσι (Ίθαν Χοκ) και Σελίν (Ζιλί Ντελπί) έχουν μεγαλώσει κατά εννιά χρόνια, όπως και οι ηθοποιοί που τους υποδύονται. Έχουν ωριμάσει, και μαζί μ’ αυτούς ωρίμασε αυτή η ιδιαίτερη ιστορία αγάπης. Στην πρώτη ταινία είχαμε δυο πανευτυχείς νεαρούς, που γοήτευαν ο ένας τον άλλον με παθιασμένες συζητήσεις επί παντός επιστητού. Εδώ οι χαρακτήρες μας είναι, και πάλι, πολύ ευτυχισμένοι που συναντιούνται, όμως έχουν επιφυλάξεις και άμυνες – ιδίως η Σελίν. Είναι μεγαλύτεροι, πιο έμπειροι, και ταυτόχρονα πιο φοβισμένοι και διστακτικοί. Το πάθος και ο ιδεαλισμός της νιότης έχουν αντικατασταθεί με μια πιο ρεαλιστική ματιά για τον κόσμο και τη ζωή. Οι συζητήσεις τους είναι πιο σοβαρές. Μιλούν για δουλειές, περιβάλλον, πολιτική, για τα προβλήματα ενός γάμου, μοιράζονται τις σχέσεις που τους σημάδεψαν και τις εμπειρίες που τους διαμόρφωσαν. Και οι δύο έχουν κάνει σοβαρά λάθη, έχουν μετανιώσει για αποφάσεις, έχουν εγκαταλείψει όνειρα και φιλοδοξίες. Είναι πιο κυνικοί και πιο ειλικρινείς μεταξύ τους. 

Στο απόσπασμα που ακολουθεί η Σελίν αναπτύσσει τις σκέψεις της για το πώς συντελείται η αληθινή αλλαγή και την έλλειψη ηγετικών ικανοτήτων από του πιο ικανούς να αλλάξουν τον κόσμο:

Σελίν: Στη δουλεία μου βλέπω μεγάλους ιδεολόγους … αυτοί θα γίνουν οι ηγέτες που θα αλλάξουν τον κόσμο. Τους αρέσει ο στόχος αλλά όχι η πορεία. Όμως η αληθινή αλλαγή γίνεται με μικρές καθημερινές πράξεις. Αυτό χαίρομαι στη δουλειά μου.

Τζέσι: Τι εννοείς;

Σελίν: Δούλευα σε οργανισμό που βοηθούσε κάτι μεξικάνικα χωριά. Τους ένοιαζε πως θα στείλουν … μολύβια στα επαρχιακά σχολεία. Δεν τους ένοιαζαν οι μεγάλες ιδέες, αλλά τα μολύβια! Βλέπω όσους αγωνίζονται και θλίβομαι γιατί … οι πιο ικανοί και άξιοι … για να αλλάξουν τον κόσμο … συνήθως δεν έχουν τη στόφα του αληθινού ηγέτη. Δεν θέλουν μια υπέρογκη ανταμοιβή … ένα εφήμερο πρωτοσέλιδο. Τους αρέσει να βοηθάνε τους άλλους. 

Μονογαμία: η καταγωγή της διποδίας;

Το σενάριο […] ξεκινά από τη διαβεβαίωση ότι τα είδη των μεγάλων πιθήκων ήταν πολλά και διαδομένα παντού, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ασία, κατά τη διάρκεια του Μειόκαινου μεταξύ -25 εκατ. και -5 εκατ. χρόνια (άρα, πριν από τη δημιουργία της σειράς των ανθρωπίδων). Σήμερα, δεν υφίστανται περισσότερα από τρία είδη των μεγάλων πιθήκων: ο χιμπατζής, ο γορίλας και ο ουρακοτάγκος που είναι μάλλον περιορισμένοι σε ορισμένα εδάφη της Αφρικής και του Ισημερινού, στην περίπτωση του χιμπατζή και του γορίλα, και κάποιων νησιών της Ινδονησίας (Σουμάτρα και Βόρνεο), στην περίπτωση του ουρακοτάγκου. Προφανώς, είναι είδη «απολιθώματα», αφού τα είδη των «μικρών» πιθήκων (μπαμπουίνοι, κυνοπίθηκοι κ.λπ.) είναι σήμερα πολλά και εξαπλωμένα παντού στην Αφρική και στην Ασία. Μόνο το ανθρώπινο είδος, απόγονος των μεγάλων πιθήκων στο Μειόκαινο, έχει εξαπλωθεί σήμερα παγκόσμια. […] πρέπει να εξηγηθεί πώς οι «μικροί» πίθηκοι μπόρεσαν να αντικαταστήσουν τους «μεγάλους πιθήκους» και πώς η σειρά των ανθρωπίδων ήταν η μόνη συγγενής «των μεγάλων πιθήκων» που εξαπλώθηκε.

[…] το κλειδί βρίσκεται στις αναπαραγωγικές στρατηγικές αυτών των διαφορετικών ειδών. Οι «μικροί πίθηκοι» κάνουν κατά μέσον όρο δύο ή τρεις φορές περισσότερα μικρά απ’ ό,τι οι «μεγάλοι πίθηκοι» κατά τη διάρκεια της ζωής τους ως ενήλικοι. […]. Η σειρά των ανθρωπίδων, μη έχοντας υποστεί αυτό το θλιβερό πεπρωμένο, πρέπει λοιπόν να είχε κάποιο πλεονέκτημα στην αναπαραγωγική του στρατηγική σε σχέση με τους μεγάλους πιθήκους.

Πώς μπόρεσε το ανθρώπινο είδος να είναι πιο «παραγωγικό» στην τεκνοποιία απ’ ό,τι οι μεγάλοι πίθηκοι, τη στιγμή που ναι μεν η διάρκεια της αναπαραγωγικής του ζωής είναι περίπου η ίδια με αυτήν των πιθήκων (20 με 25 χρόνια), όμως φέρνει στον κόσμο ένα μοναδικό βλαστό κάθε φορά και η διάρκεια των γονικών φροντίδων είναι περισσότερο παρατεταμένη στον άνθρωπο απ’ ό,τι στο χιμπατζή; Ο λόγος είναι, […] ότι το διάστημα μεταξύ των γεννήσεων είναι πιο σύντομο στον Homo sapiens: δεν είναι παρά δυόμισι χρόνια έναντι των τριών χρόνων στο χιμπατζή. Συνολικά, λοιπόν, στη διάρκεια της ίσης διάρκειας αναπαραγωγικής ζωής, το ανθρώπινο είδος είναι ικανό να παραγάγει περισσότερους απογόνους. Και πώς έφτασε ο άνθρωπος και περισσότερο οι πρόγονοι του ανθρώπου σ’ αυτό το αποτέλεσμα; Εδώ παρεμβαίνει η εμφάνιση της διποδίας. […] αυτή επιτρέπει τελικά την απαλλαγή των χεριών από υπηρεσίες μετακίνησης. Αλλά αυτό δεν έγινε για να κατασκευάζονται όπλα ή εργαλεία, αφού αυτά δεν εμφανίστηκαν παρά πολύ αργότερα, όπως δείχνουν τα απολιθώματα (η δημιουργία της σειράς των ανθρωπίδων τοποθετείται πριν από 7 έως 5 εκατ. χρόνια ενώ οι πρώτες επεξεργασμένες πέτρες δεν εμφανίζονται παρά πριν 2,5 εκατ. χρόνια). […] το πλεονέκτημα της διποδίας επέτρεψε στα αρσενικά να φέρουν στα χέρια τους την τροφή για να ανεφοδιάζουν τις γυναίκες τους και τα παιδιά τους. Και ακριβέστερα, η διάθεση της προμήθειας τροφίμων πρέπει να συνοδευόταν από την εδραίωση του μονογαμικού ζεύγους ή, καλύτερα, από την πυρηνική οικογένεια (ένας άνδρας και μια γυναίκα γεννούν τα παιδιά που τρέφουν και ανατρέφουν).

[…] Ανεφοδιασμένα από τους σεβαστούς «συντρόφους», τα θηλυκά των ανθρωπί­δων θα μπορούσαν να ταΐζουν τα παιδιά τους καλύτερα και να καταναλώνουν περισσότερη ενέργεια στην ανατροφή τους. Η συντόμευση του διαστήματος ανάμεσα στις γεννήσεις επιτεύχθηκε χάρη σε πρόωρο απογαλακτισμό. Η παύση του θηλασμού επιτρέπει τελικά την επαναφορά της ωορρηξίας στη γυναίκα. Αυτός ο πρώιμος απογαλακτισμός μπόρεσε να επιτευχθεί χάρη στο «κουρκούτι», αρχίζοντας με σπόρους προμασημένους κάθε φορά από τη μητέρα και τον πατέρα, καθώς οι γονείς συμμετείχαν με κάθε τρόπο στην ανατροφή των μικρών. […]

Τελικά, για να αυξηθεί η ανθρώπινη παραγωγικότητα σε απογόνους, πρέπει, σ' αυτές τις συνθήκες αβεβαιότητας ως προς την περίοδο γονιμότητας, να υπάρχουν εκτεταμένες σεξουαλικές σχέσεις και ένας σύντροφος να είναι πάντα κοντά στη γυναίκα: η λύση της εξίσωσης της ανθρώπινης σεξουαλικότητας είναι το ζευγά­ρι, […]. Και οι ίδιες τάσεις για σχηματισμό των ζευγαριών πρέπει να υπήρχαν ήδη σε όλους τους πρώτους ανθρωπίδες.

Μαρσέλ Μπλαν, Οι κληρονόμοι του Δαρβίνου

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΧΥ, 1995, σελ. 214-216)

Παιχνίδι και μύθος στον Πλάτωνα

Από τη σχέση ανάμεσα στη μίμηση και το παιχνίδι, ο Πλάτων περνάει με απολύτως φυσικό τρόπο στη σχέση ανάμεσα στο παιχνίδι και τη μετάδοση του μύθου. Μια τέτοια σχέση διατυπώνεται ρητά από τον ελεάτη ξένο στον Πολιτικό (268 d 8, 268 e 5) […] Σε κάθε περίπτωση, ξανασυναντάμε τη σχέση αυτή στον Φαίδρο.

ΦΑΙΔΡΟΣ: Μιλάς, Σωκράτη, για ένα παιχνίδι υπέροχο, σε σύγκριση με ένα παιχνίδι άθλιο, το παιχνίδι ενός ανθρώπου ικανού να «παίζει» με τους λόγους, αφηγούμενος μύθους για τη δικαιοσύνη και για τα άλλα πράγματα που λες.

(Φαίδρος 276 e 1-3)

Όποια ερμηνεία κι αν δώσουμε στην παραπάνω πρόταση, δεν μπορούμε να μην παρατηρήσουμε τη στενή σχέση ανάμεσα στο «παίζω» και στο «διηγούμαι μύθους», και κατά συνέπεια ανάμεσα στο «παιχνίδι» και «μετάδοση του μύθου».

Ξαναβρίσκουμε την ίδια ιδέα και σε ένα χωρίο από το βιβλίο Χ των Νόμων.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΞΕΝΟΣ: Έλα λοιπόν! Πώς να μην μιλήσει κανείς με θυμό για τους θεούς, όταν λέει ότι υπάρχουν πραγματικά; Διότι, βέβαια, είναι ανάγκη να υπομένει κανείς με δυσκολία και να μισεί εκείνους που ήταν και εξακολουθούν να είναι αίτιοι τούτων των λόγων, αφού δεν πείστηκε στους μύθους που άκουγε, από την πιο τρυφερή του ηλικία, να του διηγούνται σαν ξόρκι με παιχνιδιάρικη και με σοβαρή διάθεση η μητέρα του και οι παραμάνες του.

(Νόμοι Χ 887 c 7 – d 5)

Το χωρίο αυτό διασαφηνίζεται από ένα άλλο, που προηγείται άμεσα.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΞΕΝΟΣ: Να λοιπόν γιατί αυτά που ονομάζουμε τραγούδια έχουν γίνει τώρα, για τις ψυχές, πραγματικά ξόρκια (επωδαί) που έχουν ως στόχο, όταν καλλιεργούνται με σοβαρό τρόπο, να πετύχουν αυτή τη συμφωνία για την οποία κάναμε λόγο (πρλ. Νόμοι ΙΙ653 b-c). Επειδή όμως οι ψυχές των νέων δεν είναι επιρρεπείς στη σοβαρότητα, τα ονομάζουμε παιχνίδια και τραγούδια, και τα καλλιεργούμε ως τέτοια.

(Νόμοι ΙΙ 659 e 1-5)

Στα δύο τελευταία χωρία, η μετάδοση του μύθου παρουσιάζεται, κατά παράδοξο τρόπο, ταυτόχρονα ως παιχνίδι και ως σοβαρή δραστηριότητα, στο βαθμό που εξομοιώνεται με μια μαγική επωδή, με ένα ξόρκι. […]

Luc Brisson, Ο Πλάτων, οι λέξεις και οι μύθοι

(ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2006, σελ. 101 - 102)

Οι πολιτικές δυνάμεις της Επανάστασης του 1821

Παρ’ ότι οι περισσότεροι Ιστορικοί του Αγώνα πειστικά υποστήρι­ξαν, ότι οι πρώιμοι κομματικοί σχηματισμοί (τα ξενικά κόμματα) ήταν φατρίες εξαρτώμενες άμεσα από τους εκπροσώπους των μεγάλων Δυ­νάμεων, εμείς εκτιμούμε - με βάση πρόσφατα στοιχεία από τα Αρχεία της Βιέννης - ότι δύο κυρίως ήταν οι πρώιμοι οργανωμένοι κομματικοί πυρήνες που κυριάρχησαν στα 1824-26: το Δημοκρατικό και το Ολιγαρχικό κόμμα. Και οι δύο αυτοί κομματικοί σχηματισμοί απηχούσαν το γενικότερο αίσθημα του αγωνιζόμενου λαού για ίσες αποστάσεις έναντι των μεγάλων Δυνάμεων που είχαν παρέμβει στον Αγώνα. Και τα δύο πρώιμα αυτά κόμματα, ήταν αντιμέτωπα σε ζητήματα που αφορούσαν τον τρόπο οργάνωσης του νέου κράτους και τον αποκλειστικό έλεγχο της πολιτικής εξουσίας.

Οι αρχές που χαρακτήριζαν και διείπαν το Δημοκρατικό κόμμα ήταν οι ακόλουθες: Ισότητα στα δικαιώματα και στις κοινωνικές τάξεις. Λαϊκή κυριαρχία, γραπτά Συντάγματα, δημοκρατικές εκλογικές διαδικασίες, δημοσιότητα στις διαπραγματεύσεις, απεριόριστη ελευθερία στον Τύ­πο, φιλοσοφική παιδεία. Τους θεσμούς αυτούς, που είχαν εγκαθιδρυθεί μέσα από την αμερικανική και τη γαλλική επανάσταση και αποσκοπούσαν στην κατάλυση της παλαιάς τάξης πραγμάτων, φιλοδοξούσε να επιβάλει το Δημοκρατικό κόμμα στο καινούριο κράτος που θα αναδεικνυόταν μετά από μακροχρόνια κατάσταση βαρβαρότητας. Το κόμμα αυτό φαινόταν να έχει τη μεγαλύτερη απήχηση στον αγωνιζόμενο λαό. Επικεφαλής της ηγεσίας του βρίσκονταν οι αδελφοί Κουντουριώτη, ο I. Κωλέττης, ο Αλ. Μαυροκορδάτος και ο Δημ. Υψηλάντης, οι οποίοι δεν είχαν ξεκάθαρο προσανατολισμό ως προς την ανώτατη πολιτειακή μορ­φή της νέας ελληνικής πολιτείας.

Το Ολιγαρχικό κόμμα περιλάμβανε στις τάξεις του στοιχεία που εί­χαν διαδραματίσει κυρίαρχο ρόλο στο παρελθόν είτε μέσα από την άσκηση τοπικής εξουσίας, είτε μέσα από την εκκλησία και το στρατό. Τους παραδοσιακούς δηλαδή προύχοντες του τόπου, τους κοτζαμπάσηδες, τον ανώτερο κλήρο και τους αρχηγούς των κλεφτών ανάμεσα στους οποίους τον Κολοκοτρώνη, τον Πετμεζά, τον Δεληγιάννη, τον Μαυρομιχάλη, τον Σισσίνη, τον Ζαΐμη και τον Λόντο. Η ηγεσία του κόμ­ματος αυτού είχε ταχθεί κατά της ενιαίας κεντρικής εξουσίας και ως αποκλειστική επιδίωξή της πρόβαλε η διαιώνιση της εξουσίας του καθενός από τους ηγέτες του στην υπό έλεγχο περιφέρειά του. Οι ολι­γαρχικοί, επομένως, δεν απέβλεπαν ούτε στην παγίωση της Δημοκρα­τίας μήτε της μοναρχίας, αλλά στην εγκαθίδρυση μιας ολιγαρχικής συ­νομοσπονδίας προσαρμοσμένης στα τοπικά έθιμα και στις παραδόσεις και ανταποκρινόμενης στο επίπεδο του λαού. Αντίθετα από τους Δημο­κρατικούς, τα στοιχεία αυτά δρούσαν μεμονωμένα χωρίς ενότητα ανα­μεταξύ τους.

Έναντι του ξένου παράγοντα οι ηγέτες των Δημοκρατικών έκλιναν υπέρ της Μεγάλης Βρετανίας, ενώ οι ολιγαρχικοί υπέρ της Ρωσίας. Η σημαντικότερη, ωστόσο, διαπίστωση που μπορεί να προκύψει από τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας των δύο πρώιμων αυτών κομματικών σχηματισμών, συνίσταται στο μέγεθος της αυτονομίας των λαϊκών τάξε­ων γενικότερα από τα οράματα και τις επιδιώξεις της ηγεσίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώσαμε, ο αγωνιζόμενος λαός βουτηγμένος κυριολεκτικά στην άγνοια και στην αδυναμία αξιολόγησης των κομματι­κών επιλογών και προγραμμάτων παρέμενε στο περιθώριο. Ανήμπορος να παρακολουθήσει τις θεωρίες και τα συνθήματα των κομματικών αρ­χηγών τους είχε αποδεχτεί ως ρυθμιστές των πραγμάτων, αρκούμενος σε μια έντονη δυσπιστία απέναντι στις κεφαλές των κομμάτων.

Στη διαμόρφωση και διαφοροποίηση των πολιτειακών εφαρμογών εκείνης της περιόδου, ουσιαστικό ρόλο διαδραμάτισαν και οι δυτικοποιημένοι Έλληνες, που, έχοντας σπουδάσει στη Δύση, επέστρεφαν στην Ελλάδα ως φορείς φιλελεύθερων ιδεών και θεσμών που είχαν δοκιμα­στεί εκεί και εξέφραζαν τις μεσαίες κοινωνικές τάξεις. Οι εκσυγχρονι­στές αυτοί απέβλεπαν στη δημιουργία ενός συγκεντρωτικού συνταγμα­τικού κράτους υπό την προϋπόθεση της λειτουργίας εκλογικών μηχανι­σμών για την ανάδειξη της εθνικής αντιπροσωπείας. Οι συγκεκριμένες ιδέες για συγκρότηση συνταγματικού κράτους δεν ήταν αναγκαστικά αντίθετες προς το καθεστώς μέσω του οποίου οι ηγέτες των ιθυνουσών τάξεων είχαν καταφέρει να επικρατήσουν στον ελλαδικό χώρο, εφόσον δεν θα ετίθετο επιτακτικά και η οριστική παγίωση του συγκεντρωτικού κράτους, που θα απειλούσε καταλυτικά την τοπική ισχύ των κοτζαμπά­σηδων.

Η ενδεχόμενη φιλελεύθερη διάρθρωση της νέας ελληνικής Πολιτείας εξυπηρετούσε το κατεστημένο για τους ακόλουθους λόγους: α) Καθησύχαζε τον ένοπλο λαό, β) δημιουργούσε ένα πολιτικό πόλο εξου­σίας που λειτουργούσε ως αντίβαρο στις λαϊκές δυνάμεις, γ) απέκλειε από τον έλεγχο της εξουσίας την ενδεχόμενη συμμετοχή κάποιας λαϊκοστρατιωτικής επαναστατικής επιτροπής, δ) έθετε τη νομιμότητα έξω από τον επαναστατημένο λαό, ε) υποβοηθούσε τη δυνατότητα άμεσης πρόσβασης στον ξένο παράγοντα και, στ) μετέθετε τις φιλοδοξίες των λαϊκών στρατιωτικών ηγετών στην πολιτική, διευκολύνοντας την διά­σπαση των λαϊκών δυνάμεων. Επομένως πολύ ορθά οι ιθύνουσες τά­ξεις διέβλεπαν ότι ήταν εφικτή η παγίωση της κυριαρχίας τους μέσα από τα τυπικά δημοκρατικά Πολιτεύματα, η εσωτερική διάρθρωση των οποίων θα λειτουργούσε αυτονόητα πολιτικά και κοινωνικά εις βάρος των λαϊκών τάξεων. Την παγίωση αυτή υπέθαλπτε ανοιχτά η ξένη προ­στασία, κύρια αιτία της κοινωνικής στασιμότητας του ελλαδικού χώρου.

Παρ’ όλα αυτά, τόσο ο  Μέντελσον-Μπαρτόλντυ όσο και άλλοι κορυφαίοι ιστορικοί ισχυρίστηκαν ότι τρεις αποκλειστικά κομματικοί σχηματισμοί λειτούργησαν στην επαναστατημένη Ελλάδα: τα ξενικά κόμματα (γαλλικό, αγγλικό και ρωσικό) άμεσα εξαρτώμενα από τους εκ­προσώπους των Δυνάμεων. Υπό τη βρετανική επιρροή τελούσαν τα Νη­σιά, ο Μαυροκορδάτος, ο Μιαούλης και άλλα επιφανή στοιχεία. Η γαλλι­κή επιρροή επικρατούσε στη Στερεά, ενώ η ρωσική στον Μόριά με επι­κεφαλής τους Κωλέττη και Κολοκοτρώνη.

Ανεξάρτητα, πάντως, από τις διαφορετικές εκτιμήσεις γύρω από τη διάρθρωση και λειτουργία των πολιτικών δυνάμεων της εποχής, μπορούμε να συμπεράνουμε, ότι η ολέθρια εμφύλια διαμάχη για τη διεκδίκηση της πολιτικής εξουσίας, δεν επέτρεψε την ανάπτυξη πρώιμων κομμάτων με ξεκάθαρες πολιτικές θέσεις παρά τα εμφανή δείγματα προχωρημένης πολιτικής ωριμότητας και συνείδησης.

Παύλος Β. Πετρίδης, Πολιτικοί και Συνταγματικοί Θεσμοί στην Νεότερη Ελλάδα (1821 – 1843)

(UNIVERSITY STUDIO PRESS, 1990, σελ. 28-32)

Η Πλατωνική Αλληγορία του Σπηλαίου στην ταινία «The Matrix»

Η ταινία The Matrix  περιγράφει ένα μέλλον στο οποίο ο κόσμος όπως τον ξέρουμε εμείς είναι ουσιαστικά το Matrix, μια εικονική πραγματικότητα που δημιουργήθηκε και συντηρείται από νοήμονες μηχανές προκειμένου να κατευνάσει, υποτάξει και εκμεταλλευτεί τον ανίδεο ανθρώπινο πληθυσμό ως πηγή ενέργειας με την υποχρεωτική σύνδεση του στο Matrix μέσω μοσχευμάτων.

Ο προγραμματιστής υπολογιστών Τόμας Άντερσον (Keanu  Reeves) ζει μια μυστική ζωή ως χάκερ υπό το ψευδώνυμο «Νίο». Επιθυμεί να μάθει την απάντηση στην ερώτηση «τι είναι το Matrix;». Αινιγματικά μηνύματα που εμφανίζονται στον υπολογιστή του και μια περιπέτεια με κυβερνητικούς πράκτορες τον οδηγεί σε μια ομάδα που καθοδηγείται από τον μυστηριώδη Μορφέα, ένα άτομο που του προσφέρει την δυνατότητα να μάθει την αλήθεια για το Matrix.

Η ταινία περιέχει πολυάριθμες φιλοσοφικές αναφορές. Μια από αυτές είναι η Πλατωνική Αλληγορία του Σπηλαίου, η οποία εμφανίζεται από την πρώτη κιόλας συνομιλία του Μορφέα με τον Νίο:

Μορφέας: Πιστεύεις στη μοίρα;

Νίο: Όχι.

Μορφέας: Γιατί όχι;

Νίο: Δεν μου αρέσει η ιδέα ότι δεν ελέγχω τη ζωή μου.

Μορφέας: Ξέρω καλά τι εννοείς. Θα σου πω γιατί είσαι εδώ. Επειδή ξέρεις κάτι. Δεν μπορείς να το εξηγήσεις. Αλλά το νιώθεις. Το ένιωθες σε όλη σου τη ζωή. Υπάρχει κάτι κακό στον κόσμο. Δεν ξέρεις τι είναι, αλλά σε βασανίζει … σαν ένα θραύσμα στο μυαλό σου … που σε τρελαίνει. Αυτή η αίσθηση σε έφερε σ’ εμένα. Ξέρεις για τι μιλάω;

Νίο: Το Μάτριξ;

Μορφέας: Θέλεις να μάθεις … τι είναι;

Νίο: Ναι.

Μορφέας: Το Μάτριξ είναι παντού. Μας περιβάλλει. Ακόμα και τώρα, σ’ αυτή την αίθουσα. Το βλέπεις έξω απ’ το παράθυρό σου … ή όταν ανοίγεις την τηλεόρασή σου. Το νιώθεις όταν πηγαίνεις στη δουλειά. Όταν πας στην εκκλησία … όταν πληρώνεις τους φόρους. Είναι ο κόσμος που σου σκέπασε τα μάτια … να σε τυφλώσει απ’ την αλήθεια.

Νίο: Ποια αλήθεια;

Μορφέας: Ότι είσαι σκλάβος. Όπως όλοι, γεννήθηκες στη δουλεία… Σε μια φυλακή που δεν γεύεσαι δεν μυρίζεις, δεν αγγίζεις. Μια φυλακή … για το μυαλό σου. Δυστυχώς δεν μπορώ να σου πω … τι είναι το Μάτριξ. Πρέπει να το δεις μόνος σου. Αυτή είναι η τελευταία σου ευκαιρία. Μετά από αυτό δεν υπάρχει γυρισμός. Αν πάρεις το μπλε χάπι … η ιστορία τελειώνει, θα ξυπνήσεις και θα πιστεύεις … ότι θέλεις. Αν πάρεις το κόκκινο … θα μείνεις στη Χώρα των θαυμάτων … και θα σου δείξω πόσο βαθιά φτάνει ο λάκκος του λαγού. Να θυμάσαι. Σου προσφέρω μόνο αλήθεια. Τίποτα περισσότερο.

Η θεραπευτική του Νίτσε

Η ελευθερία από τη μνησικακία, η διαφώτιση σχετικά με τη μνησικακία – ποιος ξέρει άραγε σε τι βαθμό το χρωστάω τελικά και αυτό στη μακρά ασθένειά μου! Το πρόβλημα δεν είναι και τόσο απλό: πρέπει να το έχει βιώσει κανείς και σε κατάσταση δύναμης και σε κατάσταση αδυναμίας. Αν πρέπει να εκφράσουμε κάτι εναντίον του να είσαι άρρωστος, εναντίον του να είσαι αδύναμος, είναι το ότι σε μια τέτοιου είδους κατάσταση το πραγματικό θεραπευτικό ένστικτο, δηλαδή το αμυντικό και το επιθετικό ένστικτο, στον άνθρωπο ατονούν. Δεν είσαι ικανός να απαλλαγείς από τίποτα, δεν είσαι ικανός να τα καταφέρεις σε τίποτα, δεν είσαι ικανός να απωθήσεις τίποτα – όλα σε πληγώνουν. Άνθρωποι και πράγματα έρχονται κοντά με φορτικό τρόπο, τα βιώματα τραυματίζουν βαθιά, η μνήμη είναι μια πυώδης πληγή. Τα να είσαι άρρωστος είναι αφ’ εαυτού ένα είδος μνησικακίας.  

Ενάντια σε όλα αυτά, ο άρρωστος έχει μόνον ένα σημαντικό θεραπευτικό μέσο – το αποκαλώ ρωσική μοιρολατρία, εκείνη η χωρίς διάθεση εξέγερσης μοιρολατρία, με την οποία ένας Ρώσος στρατιώτης, που θεωρεί ότι η εκστρατεία αποδείχθηκε πολύ σκληρή γι’ αυτόν, ξαπλώνει τελικά πάνω στο χιόνι. Απολύτως τίποτα να μη δέχεσαι πια, να μην παίρνεις μέσα σου – να μην αντιδράς καθόλου πια … Η μεγάλη λογική αυτής της μοιρολατρίας, η οποία δεν είναι πάντα μόνο το θάρρος απέναντι στο θάνατο, αλλά μπορεί και να διατηρεί τη ζωή υπό συνθήκες πλέον επικίνδυνες για τη ζωή, είναι η μείωση του μεταβολισμού, η επιβράδυνση του, ένα είδος θέλησης για χειμερία νάρκη. Αν προχωρήσουμε μερικά βήματα πιο πέρα σε αυτήν τη λογική, φτάνουμε στον φακίρη που κοιμάται επί βδομάδες ολόκληρες μέσα σε ένα τάφο …

Επειδή θα αναλωνόσουν πολύ γρήγορα αν αντιδρούσες πάντα, δεν αντιδράς πια καθόλου: αυτή είναι η λογική. Και τίποτα δε σε κατατρώγει πιο γρήγορα από τις φλόγες της μνησικακίας. Η οργή, το να είναι κανείς αρρωστημένα ευπρόσβλητος, η αδυναμία σου να εκδικείσαι, η επιθυμία, η δίψα για εκδίκηση, ο δηλητηριασμός με οποιονδήποτε τρόπο – για κάποιον που είναι εξαντλημένος, αυτό είναι σίγουρα το πιο επιβλαβές είδος αντίδρασης: προκαλεί ταχεία πτώση της νευρικής ενέργειας, μια παθολογική αύξηση των βλαβερών εκκρίσεων – για παράδειγμα, της χολής μέσα στο στομάχι. Η μνησικακία είναι το απαγορευμένο καθ’ εαυτό για τον άρρωστο – το δικό του κακό: δυστυχώς, είναι και η πιο φυσική κλίση του.

Αυτό το κατανόησε ο Βούδας, εκείνος ο εμβριθής θεράπων. Η «θρησκεία» του, την οποία μάλλον θα έπρεπε να αποκαλούμε σύστημα υγιεινής για να μην τη συγχέουμε με τόσο αξιοθρήνητα πράγματα όπως ο χριστιανισμός, στήριξε την αποτελεσματικότητα της στην κατίσχυση επί της μνησικακίας: το να απελευθερώσεις την ψυχή σου από αυτήν αποτελεί το πρώτο βήμα προς την ανάρρωση. «Στην εχθρότητα δε δίνει τέλος η εχθρότητα,  στην εχθρότητα δίνει τέλος η φιλία»: τούτη η φράση αποτελεί τη βάση της διδασκαλίας του Βούδα – δεν είναι η ηθική που μιλά έτσι, είναι η θεραπευτική που μιλά έτσι.

Η μνησικακία, γεννημένη από την αδυναμία, βλάπτει περισσότερο από την καθένα τον ίδιο τον αδύναμο – σε άλλη περίπτωση, όπου μια πλούσια φύση αποτελεί προϋπόθεση, είναι ένα πλεονάζον συναίσθημα, η τιθάσευση του οποίου είναι σχεδόν η απόδειξη του πλούτου της.

Όποιος γνωρίζει πόσο σοβαρά προσπάθησε η φιλοσοφία μου να αντεπιτεθεί στα συναισθήματα εκδίκησης και μνησικακίας, ακόμα και μέσα στη θεωρία της «ελεύθερης βούλησης» -ο αγώνας ενάντια στον χριστιανισμό είναι μόνο μια πλευρά αυτού του αγώνα- θα καταλάβει γιατί φωτίζω εδώ την προσωπική μου συμπεριφορά, τη δική μου σιγουριά του ενστίκτου στην πράξη. Σε περιόδους παρακμής τα απαγόρευα στον εαυτό μου σαν βλαβερά· μόλις η ζωή γινόταν πάλι αρκετά πλούσια, οπότε και περήφανη γι’ αυτά, τα απαγόρευα στον εαυτό μου σαν κατώτερά μου. Εκείνη η «ρωσική μοιρολατρία», για την οποία μίλησα πριν, παρουσιάστηκε σε μένα επειδή επί αρκετά χρόνια παρέμεινα πεισματικά προσκολλημένος σε σχεδόν ανυπόφορες καταστάσεις, τόπους, κατοικίες, κοινωνίες, μιας και είχα οδηγηθεί εκεί μέσω του τυχαίου: αυτό ήταν καλύτερο από το να τις αλλάξω, από το να νιώθω πως επιδέχονται αλλαγή, από το να εξεγείρονται εναντίον τους … Τότε με ενοχλούσε θανάσιμα όταν κάποιος με τάραζε ενώ βρισκόμουν βυθισμένος σε αυτήν τη μοιρολατρία, αν κάποιος με ξυπνούσε απότομα: - στην πραγματικότητα, κάθε φορά ήταν θανάσιμα επικίνδυνο.

Το να δέχεσαι τον εαυτό σου ως ένα πεπρωμένο, το να μη θέλεις να είσαι «αλλιώς» σε τέτοιου είδους καταστάσεις, αυτή είναι η μεγάλη λογική καθ’ εαυτήν.

Φρίντριχ Νίτσε, Γιατί είμαι τόσο σοφός

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ, 2013, σελ. 47-52)