Πότε η Πολιτεία κινδυνεύει και πότε χάνεται

«Αν ο λαός δεν μάθει τι είναι καλό και τι κακό από κάποιον στον οποίο μπορεί να έχει εμπιστοσύνη, η Πολιτεία βρίσκεται σε κίνδυνο. Αλλά όταν συμβεί ότι ένας λαός δεν έχει εμπιστοσύνη σε κανέναν, διότι εξηπατήθη πολλές φορές, τότε η Πολιτεία χάνεται …

Θέλετε να ξέρετε τι είναι δύσκολο ή εύκολο για να πείσετε έναν λαό; Εάν παρουσιάσετε επίφαση εθνικής υπερηφάνειας ή πλουτισμού, τίποτε το πιο εύκολο για να πείσετε το πλήθος, ακόμη και αν ο χαμός της δημοκρατίας και η καταστροφή της χώρας κρύβονται πίσω από αυτή την ωραιοφανή πρόσοψη. Τίποτε, αντιθέτως, το πιο δύσκολο αν του προβάλλετε αδυναμίες η εμφανή απώλεια, παρ’ όλο ότι αυτό θα εσήμαινε την πραγματική σωτηρία ή το συμφέρον του κράτους. Γι΄ αυτό που λέγω, έχω χίλια παραδείγματα από την αρχαία και σύγχρονη Ιστορία». 

(Μακιαβέλλι, Discorsi, A, LIII)

Ν. Α. Καλογερόπουλου, Ο Ηγέτης κατά τον Μακιαβέλλι

(ΕΚΔΟΣΗ “ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ”, 1989, σελ. 71)

Οι μηχανισμοί καταστροφής της αλήθειας

Λόγω επαγγέλματος, οι πολιτικοί παίκτες καταστρέφουν την αλήθεια για λόγους και με μέσα που ποικίλουν ανάλογα με το είδος της εξουσίας τους.

Οι μονοκράτορες έχοντας όλα τα μέσα επικοινωνίας και εκφράσεως υπό τις άμεσες διαταγές τους, αποσιωπούν το παρόν και ξαναγράφουν το παρελθόν.

Οι δημοκράτες, επειδή για καλή τους τύχη έλκουν την επιρροή τους από την ικανότητα τους να πείθουν, αφιερώνουν τόση πολλή ενέργεια για να παρουσιάσουν τα γεγονότα ως ευνοϊκά για τις προσπάθειες τους, ώστε ξεσυνηθίζουν σιγά-σιγά να εξετάζουν την ουσία των θεμάτων. Η επιδεξιότητα της συνηγορίας αναπληροί γι’ αυτούς τη γνώση της υποθέσεως.

Παρατηρούμε λοιπόν μερικές φορές στις ελεύθερες κοινωνίες δόλιες διορθώσεις του παρελθόντος που δεν προέρχονται, όπως στις υπόδουλες, από τη βάναυση λογοκρισία και την απάτη του κράτους, αλλά από την ηρεμία, την πειθώ με νόμιμα μέσα και την ελεύθερη διάδοση κάθε νοθευμένης εκδοχής ενός εξ ολοκλήρου φανταστικού γεγονότος. Αυτή η εκδοχή, με τη δύναμη της επαναλήψεως, παίρνει τη θέση της ανάμεσα στις ήδη υφιστάμενες ιδέες, ενσωματώνεται στο πλήθος των διαφορετικών πεποιθήσεων και αποκτά τίτλο νομιμότητας, ώστε κανείς σχεδόν δεν σκέπτεται να ελέγξει την προέλευσή της …

Jean-Francois Revel, Πως οι δημοκρατίες εξαφανίζονται

(ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΡΩΕΚΔΟΤΙΚΗ, 1984, σελ. 290-291)

Το ζώδιο της ξανθιάς

Οι επιστήμονες και συγκάτοικοι  Leonard και Sheldon κάνουν την πρώτη τους συζήτηση γνωριμίας με τη νέα γειτόνισσα τους τη σερβιτόρα και υποψήφια ηθοποιό Πέννυ. Από το πρώτο επεισόδιο της τηλεοπτικής σειράς The Big Bang Theory:

Leonard: Αυτά είναι αρκετά για μας. Πες μας για εσένα.

Penny: Ε … για μένα. Εντάξει. Είμαι τοξότης, το οποίο μάλλον σας λέει περισσότερα απ’ αυτά που πρέπει να ξέρετε.

Sheldon: Ναι. Μας λέει ότι συμμετέχεις στη μαζική πολιτισμική ψευδαίσθηση ότι η φαινομενική θέση του ήλιου σε σχέση με τους αυθαίρετα ορισμένους αστερισμούς την ώρα της γέννησης σου επηρεάζει κάπως την προσωπικότητά σου.

Penny: Συμμετέχω σε τι;

Leonard: Νομίζω αυτό που θέλει να πει ο Σέλτον είναι ότι δε θα μαντεύαμε τον τοξότη με την πρώτη.

Penny: Ναι. Πολλοί άνθρωποι νομίζουν ότι είμαι ζώδιο του νερού.

Οι αρετές των πολιτικών

Ένας ηγεμόνας, λοιπόν, δεν είναι απαραίτητο να έχει πράγματι όλες τις ιδιότητες που έγραψα παραπάνω, είναι όμως απολύτως αναγκαίο να φαίνεται ότι τις έχει. Θα τολμήσω μάλιστα να πω το εξής, πως όταν τις έχει και τις τηρεί πάντοτε, είναι επιζήμιες, ενώ όταν φαίνεται ότι τις έχει, είναι χρήσιμες: να φαίνεται πονετικός, έντιμος, καταδεκτικός, ειλικρινής, ευσεβής, και να είναι· αλλά να είναι προδιατεθειμένος, όταν χρειάζεται να μην είναι, να μπορεί και να ξέρει ν’ αλλάξει στο αντίθετο. Και πρέπει να καταλάβουμε το εξής: ένας ηγεμόνας, και κυρίως ένας καινούργιος ηγεμόνας, δεν μπορεί να τηρεί όλα εκείνα τα πράγματα για τα οποία οι άνθρωποι θεωρούνται καλοί, γιατί συχνά βρίσκεται στην ανάγκη, για να διατηρήσει την εξουσία, να ενεργήσει με τρόπο αντίθετο στην καλή πίστη, τη συμπόνια, την ανθρωπιά, τη θρησκεία. Γι’ αυτό πρέπει να είναι ψυχικά προετοιμασμένος να στρέφεται κατά κει που τον προστάζουν οι άνεμοι της τύχης και οι μεταβολές των πραγμάτων και, όπως έχω πει παραπάνω, να μην απομακρύνεται από το καλό, εφόσον μπορεί, αλλά να ξέρει και να γυρνά στο κακό, εφόσον προκύψει ανάγκη.

Πρέπει, λοιπόν, ένας ηγεμόνας να προσέχει πολύ να μην του ξεφύγει ποτέ από το στόμα κάτι που να μην είναι γεμάτο από τις προηγούμενες πέντε αρετές και να φαίνεται, σ’ όποιον τον βλέπει και τον ακούει, γεμάτος οίκτο, γεμάτος καλή πίστη, γεμάτος ευθύτητα, γεμάτος ανθρωπιά, γεμάτος ευσέβεια. Και τίποτε πιο απαραίτητο από το να φαίνεται ότι έχει αυτήν την τελευταία αρετή. Οι άνθρωποι, εν γένει, κρίνουν περισσότερο με βάση τα μάτια παρά τα έργα· γιατί όλοι μπορούν να δουν, λίγοι όμως καταλαβαίνουν αυτό που πραγματικά είσαι· κι αυτοί οι λίγοι δεν τολμούν να εναντιωθούν στη γνώμη των πολλών … Και στον κόσμο δεν υπάρχει παρά μονάχα όχλος· και οι λίγοι δεν έχουν που να σταθούν, όταν οι πολλοί έχουν που να στηριχθούν.

Niccolo Machiavelli, Ο ΗΓΕΜΟΝΑΣ, (Κεφ. XVIII)

(Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ, 2010, σελ. 109-111)

Ο τύπος του κυβερνήτη

Πρώτα απ’ όλα, ο τύπος του κυβερνήτη έχει αυτό το οποίο ο Μακιαβέλι αποκαλεί virtu, που μεταφράζεται λανθασμένα ως “virtue” («αρετή» στα αγγλικά). … Στο νόημά της περιλαμβάνει εν μέρει αυτό που εμείς αποκαλούμε «φιλοδοξία», «δυναμισμό», «πνεύμα» με την έννοια του πλατωνικού θυμός, «βούληση του άρχειν». Οι ικανοί να άρχουν είναι, πάνω απ’ όλα, όλοι όσοι θέλουν να άρχουν …

Ο τύπος του κυβερνήτη συνήθως έχει δύναμη, ιδίως δύναμη να πολεμά. Ο Μακιαβέλι πιστεύει πως ο πόλεμος και η μάχη είναι το μεγάλο σχολείο της εξουσίας και πως η εξουσία είναι ασφαλής μόνο όταν βασίζεται στη δύναμη.

Ωστόσο, πιο γενικό χαρακτηριστικό του τύπου του κυβερνήτη είναι η ικανότητα εξαπάτησης … Στις Διατριβές, Βιβλίο II, Κεφ. 13, αναφέρει γενικεύοντας «ότι απ’ τα χαμηλά στα ψηλά ανεβαίνεις πιότερο με την απάτη παρά με τη βία».

«Θαρρώ πως είναι πέρα για πέρα αληθινό ότι σπάνια πολύ συντυχαίνει να φτάσουνε σε ψηλά σκαλοπάτια άνθρωποι, που ξεκινήσανε από χαμηλά, δίχως βία και δίχως απάτη, εκτός αν κάποιος τους χάρισε ή τους άφησε κληρονομιά το αξίωμα εκείνο που κατέχουνε. Δεν πιστεύω πάλι πως η βία φτάνει από μοναχή της, όμως φτάνει και παραφτάνει μοναχή της η απάτη …».

Ο συνδυασμός δύναμης και απάτης παρουσιάζεται γλαφυρά στα περίφημα αποσπάσματα του Ηγεμόνα, όπου ο επιτυχημένος κυβερνήτης περιγράφεται ως λέοντας και αλεπού (Ο Ηγεμόνας, Κεφ. 18).

Τελικά, ο πολιτικός άνθρωπος του τύπου του κυβερνήτη έχει την ικανότητα να προσαρμόζεται στις επιταγές των καιρών. Σε διαδοχικά αποσπάσματα, ο Μακιαβέλι επανέρχεται σ’ αυτή την ουσιώδη ικανότητα: ούτε η σκληρότητα ούτε η ανθρωπιά, ούτε η βιασύνη ούτε η προσοχή, ούτε η απλοχεριά ούτε η πλεονεξία χρησιμεύουν στον αγώνα για την εξουσία, παρεκτός εάν τις επιτάσσει η εποχή.

«Κι ακόμα πιστεύω ότι είναι καλότυχος όποιος συνταιριάζει τον τρόπο που πολιτεύεται με την φυσιογνωμία των καιρών, και παρόμοια κακότυχος ο που με τα φερσίματά του διχογνωμούν οι καιροί. Γιατί βλέπουμε τους ανθρώπους να πολιτεύονται ποικιλότροπα στα πράγματα που τους οδηγούνε … στη δόξα και στα πλούτη· ο ένας πάει με περίσκεψη, ο άλλος πέφτει με τα μούτρα· ο ένας πάει με τη βία, ο άλλος με την τέχνη· ο ένας με την υπομονή, ο άλλος αντίθετα· κι ο καθένας μπορεί να πετύχει με τούτους τους διαφορετικούς τρόπους …». (Ο Ηγεμόνας, Κεφ. 25)

James Burnham, Οι Μακιαβελιστές υπέρμαχοι της ελευθερίας

(ΚΕΔΡΟΣ, 2009, σελ. 83-86)

Η «θεωρία των παιγνίων» για το Μεσανατολικό

Η «θεωρία των παιγνίων» αναφέρεται στον κλάδο των μαθηματικών, ο οποίος μελετά τη λήψη αποφάσεων από άτομα ή ομάδες σε μια κατάσταση που περιέχει ένα αμάλγαμα συγκρούσεων και συνεργασίας - με άλλα λόγια, την κοινωνική πραγματικότητα σε όλες τις εκφάνσεις της. Ένα παίγνιο συνιστά μια ανταγωνιστική κατάσταση, στην οποία δύο ή περισσότερα άτομα προσπαθούν να ικανοποιήσουν τις επιδιώξεις τους και κανένα άτομο δεν μπορεί να επιβάλει τις δικές του.

Η «θεωρία των παιγνίων» προσπαθεί, με άλλα λόγια, να ανακαλύψει τη στρατηγική που πρέπει να ακολουθήσει κάθε παίκτης, ώστε να έχει τα καλύτερα αποτελέσματα. … η «θεωρία των παιγνίων» επεκτάθηκε και σε τομείς πέραν των οικονομικών και των μαθηματικών, όπως της κοινωνιολογίας, της ζωολογίας, της πολιτικής, της εξωτερικής πολιτικής, της στρατιωτικής επιστήμης, της επιχειρηματικής στρατηγικής, της βιολογίας κ.τ.λ.

Το μεσανατολικό δίλημμα...

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της «θεωρίας των παιγνίων» -όπως, άλλωστε, και κάθε επιστημονικού λόγου- είναι ότι πολλές φορές καταλήγει σε συμπεράσματα που έρχονται σε αντίθεση με απόψεις τις οποίες θεωρούμε περίπου αυτονόητες.

Ας εξετάσουμε σύντομα την κατάσταση στη Μέση Ανατολή μέσα από το πρίσμα αυτής της θεωρίας. Είμαστε όλοι μας αηδιασμένοι από τη συνεχιζόμενη αιματοχυσία και η πρώτη αντίδρασή μας, κάθε φορά που διαβάζουμε για μια νέα βομβιστική επίθεση αυτοκτονίας ενός Παλαιστίνιου ή για μια νέα επιδρομή των Ισραηλινών στα κατεχόμενα, είναι: «Μα πότε θα σταματήσουν επιτέλους;».

Η απάντηση είναι -αν δεν υπάρξει ξένη επέμβαση-, δυστυχώς ποτέ. Όχι επειδή τα δύο μέρη είναι παράλογα, αλλά επειδή, αντιθέτως δρουν απολύτως ορθολογικά. Οι πράξεις τους, που οδηγούν σε δεκάδες αθώων νεκρών, αποτελούν το αποτέλεσμα ορθολογικής επιλογής και όχι θρησκευτικού η πολιτικού φανατισμού, όπως επιμένουν πολλές φορές τα ΜΜΕ. Ας δούμε γιατί.

Τόσο οι Παλαιστίνιοι όσο και οι Ισραηλινοί έχουν δύο δυνατές στρατηγικές: Είτε να συνεχίσουν τις επιθέσεις είτε να τις σταματήσουν. Τα τέσσερα δυνατά αποτελέσματα -τα οποία εξαρτώνται από τη στρατηγική που θα ακολουθήσει έκαστος- παρατίθενται στη μήτρα αποδόσεων του Πίνακα.

Ποια είναι η ορθολογική στρατηγική, την οποία θα πρέπει να ακολουθήσουν οι Παλαιστίνιοι;

Αν οι Ισραηλινοί δεν συνεχίσουν τις επιθέσεις, τότε η καλύτερη στρατηγική για τους Παλαιστινίους είναι να συνεχίσουν τις δικές τους επιθέσεις, ώστε να μεγιστοποιήσουν τα αισθήματα ηττοπάθειας μεταξύ των Ισραηλινών.

Αν οι Ισραηλινοί συνεχίσουν τις επιθέσεις, τότε η καλύτερη στρατηγική για τους Παλαιστινίους είναι πάλι να συνεχίσουν και αυτοί τις επιθέσεις, ώστε να αποφύγουν την ηττοπάθεια στο δικό τους στρατόπεδο.

Με άλλα λόγια, ό,τι και να κάνουν οι Ισραηλινοί, η καλύτερη στρατηγική για τους Παλαιστινίους είναι να συνεχίσουν τις επιθέσεις. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για τους Ισραηλινούς: Η καλύτερη στρατηγική, στη βάση της ίδιας ακριβώς λογικής, είναι να συνεχίσουν και αυτοί τις επιθέσεις.

Η στρατηγική αυτή, όμως, οδηγεί τα δύο μέρη στο τετραγωνάκι 4, στην κατάσταση της συνεχιζόμενης αιματοχυσίας. Η λύση αυτή είναι χειρότερη από το τετραγωνάκι 1, που αντιπροσωπεύει την κατάσταση ειρήνης. Ωστόσο, η κατάσταση στην οποία κατέληξαν είναι το αποτέλεσμα της ορθολογικής επιλογής τής καλύτερης στρατηγικής εκ μέρους εκάστου των εμπλεκομένων.

Από αυτό παράδειγμα μπορούμε να εξάγουμε δύο συμπεράσματα:

* Ότι η ευρύτατα διαδεδομένη άποψη ότι «οι λαοί» δεν έχουν τίποτα να μοιράσουν και ότι θα τα βρουν, αν τους αφήσουν οι «ξένοι», τόσο σ' αυτήν την περίπτωση όσο και γενικώς δεν είναι αυτονόητα ορθή. Το αντίθετο μάλλον ισχύει: οι «λαοί» θα συνεχίσουν με μεγάλη χαρά να εξοντώνουν αλλήλους, εκτός και αν υπάρξει έξωθεν επέμβαση -(ΗΠΑ; ΟΗΕ;)- η οποία θα τους αναγκάσει να πάνε από το τετράγωνο 4, στο οποίο βρίσκονται με δική τους επιλογή, στο τετράγωνο 1.

* Το προηγούμενο παράδειγμα είναι μέρος μιας γενικότερης κατηγορίας παιγνίων, που ονομάζεται «το δίλημμα του φυλακισμένου». Το κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των παιγνίων είναι ότι η καλύτερη στρατηγική για κάθε συμμετέχοντα οδηγεί σε χειρότερα και για τους δύο αποτελέσματα. Όπως είναι εύκολα κατανοητό, παίγνια όπως το «δίλημμα του φυλακισμένου» έχουν οδηγήσει σε έναν ριζικό προβληματισμό της φιλελεύθερης οικονομικής αρχής, σύμφωνα με την οποία, αν κάθε άτομο δρα στη βάση των ατομικών του συμφερόντων, τα αποτελέσματα θα είναι ευεργετικά για όλους. Το σύνολο των ορθολογικών επιλογών εκάστου ατόμου στην κοινωνία δεν οδηγεί κατ' ανάγκη σε επιλογές που είναι βέλτιστες για το κοινωνικό σύνολο. Αντιθέτως, μια ευεργετική σε ατομικό επίπεδο επιλογή μπορεί να είναι καταστροφική στο συλλογικό επίπεδο.

Πάντως, πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχει μια τεράστια επιστημονική βιβλιογραφία γύρω από αυτά τα θέματα και ότι κάθε συμπέρασμα είναι προσωρινό στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης επιστημονικής συζήτησης.

Η «σταθερή ισορροπία κατά Νας»

Τα παίγνια που παρουσιάζουν, φυσικά, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον και προσεγγίζουν περισσότερο την πραγματικότητα, είναι αυτά που περιλαμβάνουν πολλούς παίκτες και στα οποία η στρατηγική που ακολουθεί ο κάθε παίκτης εξαρτάται από τις στρατηγικές που ακολουθούν οι άλλοι. Αυτός είναι ο τομέας, στον οποίο ο Αμερικανός νομπελίστας μαθηματικός Τζον Νας συνέβαλε, διατυπώνοντας την περίφημη «θεωρία ισορροπίας κατά Νας».

Μια ισορροπία κατά Νας σημειώνεται όταν η στρατηγική τού κάθε παίκτη είναι η άριστη σε σχέση με τις δεδομένες στρατηγικές που επιλέγονται από τους άλλους παίκτες. Με άλλα λόγια, μια ισορροπία κατά Νας είναι ένα σύνολο στρατηγικών τέτοιο, ώστε κάθε παίκτης πιστεύει δικαιολογημένα ότι πράττει το καλύτερο δυνατό, δεδομένης της στρατηγικής των άλλων παικτών.

Στο μεσανατολικό δίλημμα, που παρουσιάσαμε προηγουμένως, η στρατηγική που ακολουθεί ο κάθε παίκτης είναι ανεξάρτητη από το τι θα κάνει ο άλλος. Σε μια ισορροπία κατά Νας, κάθε παίκτης υιοθετεί μια στρατηγική, η οποία αποτελεί την καλύτερη επιλογή, με δεδομένες τις αποφάσεις των άλλων παικτών. …

Τάκης Μίχας, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ  04/04/2002

Ο μηχανισμός της μνήμης

Από το 11^ο επεισόδιο της τρίτης σεζόν της αμερικανικής τηλεοπτικής σειράς Breaking Bad:

Gustavo "Gus" Fring: Πάντα με εκπλήσσει ο τρόπος που λειτουργούν οι αισθήσεις σε σχέση με τη μνήμη. Εννοώ, αυτή η σούπα είναι ένα μίγμα υλικών. Μόνα τους, αυτά τα υλικά δεν μου θυμίζουν τίποτα. Τίποτα απολύτως. Αλλά σε αυτόν ακριβώς τον συνδυασμό … η μυρωδιά αυτού του πιάτου αμέσως … με φέρνει στα παιδικά μου χρόνια. Πως είναι δυνατόν;

Walter H. White: Βασικά, όλα γίνονται στον ιππόκαμπο. Δημιουργούνται συνάψεις. Οι αισθήσεις κάνουν τους νευρώνες να εκπέμψουν σήματα … που πηγαίνουν στο ίδιο μέρος του εγκεφάλου με πριν … όπου είναι αποθηκευμένη η μνήμη. Αυτό είναι κάτι που λέγεται σχεσιακή μνήμη. Αλλά μην το παίρνεις τοις μετρητοίς. Την έχω ξεχάσει την βιολογία.

Gustavo "Gus" Fring: Πολύ ενδιαφέρον.