Η ιστορική συνείδηση των δημοκρατικών χωρών

Ο Μπερξόν διακρίνει δύο είδη μνήμης: τη μνήμη-συνήθεια και τη μνήμη-ανάμνηση. Η πρώτη διατηρεί το παρελθόν όπως βιώνεται στο παρόν ταυτιζόμενο με τη μηχανική χρήση που κάνουμε όλη τη μέρα. Η δεύτερη διατηρεί το παρελθόν με τη συνήθη του έννοια τοποθετημένο μέσα στο χρόνο, ως ανάμνηση των μοναδικών και αυθεντικών γεγονότων κάποιας στιγμής της ζωής μας με τους ιδιαίτερους συναισθηματικούς της τόνους, ευτυχισμένους ή οδυνηρούς.

Με τη μνήμη-συνήθεια, διασχίζουμε χωρίς λάθος μια γνώριμη πόλη ενώ σκεφτόμαστε άλλα πράγματα. Με τη μνήμη-ανάμνηση ανακαλούμε στο μυαλό μας τις πρώτες μέρες της γνωριμίας μας μ’ αυτή την πόλη, όταν μας ήταν καινούργια και τη μελετούσαμε. Αυτή η ψυχολογική διάκριση μου φαίνεται ότι μπορεί να εφαρμοστεί στην πολιτική: στην ιστορική συνείδηση των δημοκρατικών χωρών, το παρελθόν του κομμουνισμού προσδιορίζεται από τη μνήμη-συνήθεια, ενώ του καπιταλισμού από τη μνήμη-ανάμνηση.

Όλα γίνονται λες και μόνον οι αποτυχίες, τα εγκλήματα και οι ανεπάρκειες της Δύσεως άξιζε να γραφούν στην ιστορία και το πιο περίεργο είναι ότι η ίδια η Δύση έχει αποδεχθεί αυτόν τον κανόνα. Τα βάσανα της «μεγάλης καπιταλιστικής καθιζήσεως» της δεκαετίας του ’30 συνεχίζουν να κυνηγούν τους ιστορικούς, τους δημοσιογράφους, τους πολιτικούς, τα σχολικά εγχειρίδια, σαν ανεξίτηλη κηλίδα του καπιταλιστικού συστήματος, παρά τα θαύματα που αυτό το σύστημα κατόρθωσε να επιτύχει στη συνέχεια πραγματοποιώντας την κοινωνία της αφθονίας, αφού ξεπέρασε και τη συμπληρωματική καταστροφή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αντιθέτως ο φυσικός θάνατος δεκάδων εκατομμυρίων όντων, που προκλήθηκε από την άμεση και εκούσια δράση της κομμουνιστικής εξουσίας στην ΕΣΣΔ, την εποχή της υποχρεωτικής κολεκτιβοποιήσεως της οικονομίας από το 1929 μέχρι το 1934, δεν προκάλεσε παρά μια ασαφή εγγραφή στη δυτική ιστορική μνήμη και μάλιστα στην κατηγορία των αντικειμένων για έρευνα από τους πολυμαθείς. … Η οπερέτα εξάλλου διατίθεται σε κινεζική, κουβανική, βιετναμική, τανζανική, αλγερινή, ρουμανική, κ.λ.π. εκδοχή.

Jean-Francois Revel, Πως οι δημοκρατίες εξαφανίζονται

 (ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΡΩΕΚΔΟΤΙΚΗ, 1984, σελ. 348-349)

Ο «πολιτικός άνθρωπος»

Έχουν γίνει πολλές επικριτικές συζητήσεις σχετικά με τις υποτιθέμενες απόψεις του Μακιαβέλι περί «ανθρώπινης φύσης» … Από τη μελέτη του Μακιαβέλι, φαίνεται καθαρά πως εκείνο που προσπαθεί να αναλύσει δεν είναι ο «άνθρωπος», αλλά ο «πολιτικός άνθρωπος», με τον ίδιο περίπου τρόπο με τον οποίο ο Άνταμ Σμιθ τον «οικονομικό άνθρωπο». … Ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο σε σχέση με τα πολιτικά φαινόμενα – δηλαδή σε σχέση με την πάλη για την πάλη για την εξουσία· για τον άνθρωπο που λειτουργεί πολιτικά και όχι για τον άνθρωπο όπως συμπεριλαμβάνεται στους φίλους, την οικογένειά του ή έναντι του θεού … Συνεπώς, από τη μελέτη των γεγονότων, ο Μακιαβέλι κατέληξε σε ορισμένα συμπεράσματα για τον «πολιτικό άνθρωπο» και όχι για τον άνθρωπο γενικώς.  

Σε όλο του το έργο αφήνει να εννοηθεί μια μάλλον έντονη διάκριση ανάμεσα σε δύο τύπους πολιτικού ανθρώπου· τον πρώτο θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε «τύπο κυβερνήτη» και τον άλλο «τύπο κυβερνωμένου» … Η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων ανήκει στον δεύτερο τύπο. … Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής της πλειονότητας είναι κατά συνέπεια η πολιτική της παθητικότητα. Οι κυβερνώμενοι δεν ενδιαφέρονται για την εξουσία, εκτός αν εξωθηθούν στη δράση λόγω κάποιας ακραίας πρόκλησης εκ μέρους των κυβερνητών ή κάτω από σπάνιες και εξαιρετικές περιστάσεις. Οι κυβερνώμενοι το μόνο που επιθυμούν είναι η ελάχιστη εξασφάλιση και μια ευκαιρία να ζήσουν τη ζωή τους και να διαχειριστούν τις πεζές τους υποθέσεις:

«Όσο (ο ηγεμόνας) δεν αφαιρεί ούτε τα υπάρχοντα ούτε την τιμή από το σύνολο των ανθρώπων, αυτοί είναι ευχαριστημένοι και ο ίδιος έχει να αντιμετωπίσει μόνο τη φιλοδοξία των λίγων, στην οποία μπορεί να βάλει τροχοπέδη με πολλούς τρόπους και εύκολα». (Ο Ηγεμόνας, Κεφ. 19)

«Γιατί για τους ανθρώπους», αναφέρει ο Μακιαβέλι, «γενικά μπορούμε να πούμε τα ακόλουθα: είναι αχάριστοι, ασταθείς, ψεύτες και υποκριτές, αποφεύγουν τους κινδύνους, είναι άπληστοι στο κέρδος και, όσο τους κάνεις καλό, είναι όλοι με το μέρος σου· σου προσφέρουν το αίμα, τα υπάρχοντα, τη ζωή και τα παιδιά τους, …, όταν ο κίνδυνος είναι μακριά· όταν όμως (ο κίνδυνος) σε πλησιάζει, σου γυρίζουν τις πλάτες. Κι εκείνος ο ηγεμόνας που στηρίζεται στα λόγια τους, αν βρίσκεται απροετοίμαστος, καταστρέφεται …». (Ο Ηγεμόνας, Κεφ. 17)

Εν τούτοις – και αυτή η παρατήρηση ταιριάζει στους κυβερνήτες και στους κυβερνώμενους εξίσου – κανείς δεν είναι απόλυτα καλός ή απόλυτα κακός … «και το συμπέρασμα ήταν πως αυτό γίνηκε γιατί οι άνθρωποι δεν ξέρουνε να’ ναι ούτε κακοί με τρόπο δοξασμένο ούτε κι ολότελα καλοί …». (Διατριβές, Βιβλίο Ι, Κεφ.27)

«Τίποτα δεν βρίσκεται πιο κούφιο κι άστατο παρά το πλήθος: αυτό μας βεβαιώνει ο δικός μας ο Τίτος Λίβιος κι οι υπόλοιποι ιστορικοί. Λέω λοιπόν πως για το ελάττωμα που κατηγορούν οι συγγραφείς το πλήθος, για το ίδιο μπορούμε να κατηγορήσουν έναν-έναν άνθρωπο ξεχωριστά, και πιο πολύ τους ηγεμόνες, αφού ο καθείς, άμα δεν τον κρατούνε σε λογαριασμό οι νόμοι, θα πέσει στα ίδια σφάλματα καθώς και το ξαμολητό πλήθος … Καταλήγω λοιπόν στο συμπέρασμα πως ο λαός δεν έχει άλλα ελαττώματα παρεκτός από κείνα πού έχουν κι οι ηγεμόνες … Κι αν κανένας κατηγορήσει λαό και ηγεμόνα, μαζί και τους δύο, μπορεί να πει κι αλήθεια· αν όμως αφήσει απέξω τους ηγεμόνες, τότε πέφτει σε σφάλμα …». (Διατριβές, Βιβλίο Ι, Κεφ.58)

James Burnham, Οι Μακιαβελιστές υπέρμαχοι της ελευθερίας

(ΚΕΔΡΟΣ, 2009, σελ. 74-81)

Τις εξεγέρσεις τις γεννάει η πρόοδος

Μια κοινωνία φθείρεται τόσο περισσότερο, όσο περισσότερα προβλήματα επιλύει και η μακροζωία της τόσο περισσότερο εξασφαλίζεται όσα λιγότερα επιλύει. Μια περίφημη ενέργεια του Τοκβίλ – και σ’ αυτήν την περίπτωση η μεταγενέστερη ιστορία τον δικαίωσε – είναι το ότι παρατήρησε ότι μια κοινωνία μάχεται τόσο περισσότερο εναντίον της εξουσίας, όσο το επίπεδο ικανοποιήσεως των αναγκών της είναι περισσότερο υψηλό. Με άλλα λόγια, οι διεκδικήσεις γίνονται περισσότερο επιθετικές όταν έχουν ήδη στεφθεί από μεγάλη επιτυχία, και κυρίως όταν η ελπίδα να κατακτηθούν συνεχώς μεγαλύτερα πλεονεκτήματα δεν φαίνεται μάταιη, γεγονός το οποίο προϋποθέτει μια ουσιώδη εμπειρία ευημερίας και ελευθερίας … Εν ολίγοις δεν είναι η στασιμότητα και η οπισθοδρόμηση που γεννούν τις εξεγέρσεις, αλλά η πρόοδος, επειδή αυτή δημιούργησε τα αγαθά, χάρη στα οποία οι εξεγέρσεις δεν είναι πια μάταιες.  

Αυτός ο «νόμος» του Τοκβίλ χρειάζεται μια μικρή παραλλαγή, επειδή φυσικά υπάρχουν εξεγέρσεις που ξεκινούν από την αθλιότητα, αν και, ιδίως στον τρίτο κόσμο, οι επαναστάσεις συχνά αρχίζουν με την έναρξη του εκσυγχρονισμού και της βελτιώσεως  και από την πεποίθηση ότι υπάρχουν τα μέσα για να ζήσει ο κόσμος καλύτερα. Οφείλουμε όμως να παραδεχθούμε ότι ο νόμος μοιάζει περισσότερο έγκυρος, όσο οι κοινωνίες είναι πιο περίπλοκες και συνομιλούν χωρίς φόβο με ένα κράτος και μια διοίκηση που είναι υπερτροφικά, που θεωρούνται ή είναι αποτελεσματικά και αγκυροβολημένα στη δημοκρατική παράδοση. Αυτό συμβαίνει επειδή ο νόμος απαιτεί να μπορεί η πολιτική θέληση της κοινωνίας να αντιπαρατεθεί στο κράτος, δηλαδή στην πραγματικότητα να γίνει πιο ισχυρή από αυτό …

Jean-Francois Revel, Πως οι δημοκρατίες εξαφανίζονται

(ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΡΩΕΚΔΟΤΙΚΗ, 1984, σελ. 27-28)

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες

Υπάρχουν δραστηριότητες των ανθρώπων, όπου μια συγκεκριμένη ενέργεια έχει με βάση όλα τα άλλα αρχικά δεδομένα, ένα και μόνο αποτέλεσμα. Σύμφωνα δηλαδή με τη μαθηματική ορολογία υπάρχει μονοσήμαντη αντιστοιχία ανάμεσα στη συγκεκριμένη ενέργεια και το συγκεκριμένο αποτέλεσμα, …

Υπάρχουν ύστερα άλλες δραστηριότητες των ανθρώπων, όπου μια συγκεκριμένη ενέργεια μπορεί να έχει, με βάση όλα τα άλλα αρχικά δεδομένα όχι ένα αλλά περισσότερα αποτελέσματα πεπερασμένου ή και άπειρου πλήθους. Ο παράγοντας της τύχης παρεμβαίνει τότε για να καθορίσει ποιο απ’ αυτά τα συγκεκριμένα αποτελέσματα θα επακολουθήσει ύστερα από μια συγκεκριμένη μας ενέργεια. Η κατάσταση δεν είναι όμως πάντα τόσο απελπιστική όσο φαίνεται από πρώτη ματιά. Μια καλύτερη γνώση του φαινομένου μας επιτρέπει πολλές φορές να προσδιορίσουμε πόσες πιθανότητες υπάρχουν να εμφανιστεί το καθένα από τα ενδεχόμενα αποτελέσματα.

Και τα δύο παραπάνω είδη δραστηριοτήτων μπορούμε να τα ενοποιήσουμε θεωρώντας ότι το πρώτο είδος αποτελεί ειδική περίπτωση του δευτέρου.

Ο αγώνας του ανθρώπου εναντίον της φύσης για την ικανοποίηση των αναγκών του αποτελεί δραστηριότητα που υπάγεται στα δύο παραπάνω είδη. Κι αληθινά ο άνθρωπος κατά την επιδίωξη ενός δεδομένου σκοπού υπολογίζει ποιοι είναι οι τρόποι ενέργειας που θα μπορούσε να ακολουθήσει … ώστε να πετύχει πληρέστερα και με μεγαλύτερη εξοικονόμηση πόρων και εργασίας τον επιδιωκόμενο σκοπό.

Περνάμε τώρα σ’ ένα άλλο είδος ανθρώπινης δραστηριότητας. Πρόκειται πια όχι για τον αγώνα εναντίον της φύσης, αλλά για τον αγώνα μεταξύ λογικών όντων, που έχουν διαφορετικά, αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα ή που το καθένα τους επιδιώκει να επικρατήσει πάνω στο άλλο. Εδώ πια, το αποτέλεσμα της ενέργειας του ενός από τους δύο ανθρώπους (ή της μιας από τις δύο ομάδες ανθρώπων) καθορίζεται και από το συνδυασμό των δύο αποφάσεων, μάλλον από τη σύγκρουση των αποφάσεων αυτών των δύο αντιπάλων.

Φυσικά και εδώ το αποτέλεσμα της κάθε ενέργειας του ενός ανθρώπου δε βρίσκεται σε μονοσήμαντη απλώς αντιστοιχία με τη δεδομένη αυτή ενέργεια – και μάλιστα για δύο τώρα λόγους: πρώτο, διότι κάθε ενέργεια της μιας πλευράς μπορεί να συνδυαστεί κατά κανόνα όχι με μια, αλλά με περισσότερες ενέργειες της άλλης πλευράς. Δεύτερο, διότι και από κάθε μεμονωμένο συνδυασμό ενός τρόπου ενέργειας της μιας πλευράς με έναν τρόπο ενέργειας της άλλης πλευράς μπορεί να προκύψει όχι ένα, αλλά περισσότερα αποτελέσματα …

Υπάρχει ένα είδος παιγνιδιών που αποτελούν απομίμηση του τελευταίου αυτού είδους δραστηριότητας των ανθρώπων, δηλαδή του αγώνα μεταξύ δύο αντιπάλων λογικών όντων (ή δύο αντιπάλων ομάδων λογικών όντων) … Τέτοιου είδους παιχνίδια είναι το σκάκι, η ντάμα, η τρίλιζα κ.α. Αυτά συνήθως τα λέμε τεχνικά παιγνίδια, διότι οι ενέργειες («κινήσεις») των παιχτών εξαρτώνται από τη δική τους απόφαση, που υποτίθεται ότι είναι αδέσμευτη από παράγοντες άλλους έξω από τους κανόνες του παιχνιδιού …

Υπάρχουν ύστερα τα τυχερά τεχνικά παιγνίδια. Τέτοια είναι τα περισσότερα παιχνίδια που παίζονται με τράπουλα ή ζάρια. Και σ’ αυτά επίσης η κάθε «κίνηση» είναι αποτέλεσμα μιας απόφασης του παίχτη, …

Και οι δύο πιο πάνω κατηγορίες παιχνιδιών (τεχνικά παιγνίδια και τυχερά τεχνικά παιγνίδια) όπου παίζουν μεγαλύτερο ή μικρότερο ρόλο στην έκβαση του παιγνιδιού οι αποφάσεις των παικτών στις κινήσεις που θα γίνουν, ονομάζονται στρατηγικά παιγνίδια ή στρατηγικά παίγνια.

Υπάρχουν τέλος τα καθαρά τυχερά παιγνίδια. Σ’ αυτά οι κινήσεις του κάθε παίκτη αποφασίζονται από τον παράγοντα τύχη και μόνο. Παράδειγμα τέτοιου παιχνιδιού είναι τα «ζάρια» (μπαρμπούτι). Τέτοια είναι και μερικά απλοϊκά παιγνίδια με ζάρια που παίζουν τα παιδιά. Τα παιγνίδια αυτά αποτελούν εντελώς επιφανειακή απομίμηση του αγώνα ανάμεσα σε λογικά όντα με μόνη ομοιότητα ότι συμμετέχουν σ’ αυτά δύο αντίπαλοι.

Κώστας Φιλίνης, Θεωρία των Παιγνίων και Πολιτική Στρατηγική

(ΘΕΜΕΛΙΟ, 2008, σελ. 19-23)

Τα κριτήρια πρόσληψης

Η Cameron ρωτάει τον House γιατί την προσέλαβε. Από το πρώτο επεισόδιο των Ιατρικών Υποθέσεων:

Cameron: Γιατί με προσέλαβες;

House: Έχει σημασία;

Cameron: Δύσκολο να δουλέψεις για κάποιον που δεν σε σέβεται.

House: Γιατί;

Cameron: Ρητορική ερώτηση;

House: Όχι, απλά σου φαίνεται έτσι γιατί δεν μπορείς να σκεφτείς την απάντηση. Έχει σημασία η γνώμη μου; Αφού είμαι κόπανος. Σημασία έχει μόνο η δική σου γνώμη. Μπορείς να κάνεις τη δουλειά;

Cameron: Προσέλαβες ένα μαύρο επειδή είχε ποινικό μητρώο.

House: Δεν ήταν ρατσιστικό, δεν είδα ένα μαύρο. Είδα ένα γιατρό με ποινικό μητρώο. Προσέλαβα τον Τσέις γιατί τηλεφώνησε ο πατέρας του. Προσέλαβα εσένα γιατί είσαι απίστευτα όμορφη.

Cameron: Με προσέλαβες για να με πηδήξεις;!

House: Γιατί σε σοκάρει αυτό; Επίσης δεν είπα κάτι τέτοιο. Σε προσέλαβα επειδή είσαι εμφανίσιμη. Σα να έχεις ένα έργο τέχνης στον προθάλαμο. 

….

House: Αλήθεια σε αναστατώνει αυτό, να νομίζεις ότι προσελήφθης επειδή είσαι γενετικά όμορφη και όχι γενετικά έξυπνη;

Cameron: Δούλεψα πολύ σκληρά για να φτάσω εδώ που είμαι.

House: Αλλά δεν χρειαζόταν. Οι άνθρωποι επιλέγουν τα μονοπάτια που θα τους οδηγήσουν στις μεγαλύτερες ανταμοιβές με τον ελάχιστο δυνατό κόπο. Είναι νόμος της φύσης, κι εσύ τον αψήφησες. Γι’ αυτό σε προσέλαβα. Θα μπορούσες να παντρευτείς κάποιον πλούσιο, να είχες γίνει μοντέλο, ή απλά να εμφανιστείς και όλοι θα σου έδιναν πράγματα. Πολλά πράγματα, αλλά δεν το έκανες, έσκισες το θεσπέσιο κωλαράκι σου στη δουλειά.

Cameron: Τώρα πρέπει να νιώσω κολακευμένη;

House: Οι πανέμορφες γυναίκες δεν πάνε στην ιατρική. Εκτός αν είναι τόσο κατεστραμμένες όσο και όμορφες. Μήπως σε κακοποίησε κάποιος συγγενής;

Cameron: Όχι.

House: Σεξουαλική παρενόχληση;

Cameron: Όχι.

House: Αλλά έχεις πάθει ζημιά σωστά;

Πόσο υπερβολικά μεγάλος είναι ο πληθυσμός του πλανήτη ;

Η ανθρωπότητα δεν περίμενε την αυγή του 21ου αιώνα για να αρχίσει να ανησυχεί για τον υπερπληθυσμό. Ήδη από τον 4ο π.Χ. αιώνα, όταν ο πληθυσμός του πλανήτη δεν ξεπερνούσε τα 200 εκατομμύρια, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης συνιστούσαν στα κράτη να ελέγξουν αυστηρά τον πληθυσμό τους. Συνεπώς, η έννοια του υπερπληθυσμού είναι περισσότερο ζήτημα πολιτισμικό, παρά αριθμών. Από την εποχή του βιβλικού «αυξάνεσθαι και πληθύνεσθαι» αρχίζει η διαμάχη ανάμεσα στους υπέρμαχους της αύξησης του πληθυσμού και σε εκείνους που τάσσονται υπέρ του ελέγχου της γεννητικότητας και προειδοποιούν για τους κινδύνους που εγκυμονεί ο υπερπληθυσμός. …

Οι περισσότεροι από εμάς θεωρούν ότι, όταν πριν από 40.000 χρόνια ο πληθυσμός ολόκληρης της Γης ήταν 500.000 άτομα, επομένως δεν υπήρχε καμία απειλή υπερπληθυσμού. Κι όμως, για να τραφεί μια ομάδα ανθρώπων με τα θηράματα που έπιαναν οι κυνηγοί, χρειάζονταν κατά μέσο όρο ζωτικό χώρο 10 έως 25 τετραγωνικών χιλιομέτρων ανά άτομο. Έτσι, όταν μια ομάδα κυνηγών – τροφοσυλλεκτών ξεπερνούσε τα 25 έως 50 άτομα, βρισκόταν εκτεθειμένη σε σοβαρούς κινδύνους όσον αφορά τον ανεφοδιασμό της σε τρόφιμα. Ο υπερπληθυσμός είναι μια έννοια μεταβλητής γεωμετρίας, η οποία συνδέεται στενά με το ζήτημα των διαθέσιμων πόρων. Όμως, ο τρόπος με τον οποίο γίνεται αντιληπτή από τον πολύ κόσμο ταυτίζεται με την εικόνα ανθρώπων στριμωγμένων σαν σαρδέλες σε έναν περιορισμένο χώρο. …

Σε δύο από τους σημαντικότερους διαλόγους του, τη «Πολιτεία» και τους «Νόμους», ο Πλάτων ορίζει τον βέλτιστο πληθυσμό μιας πόλης σε συνάρτηση με τον διαθέσιμο χώρο και τους οικονομικούς πόρους, ενώ περιγράφει και τον τρόπο λειτουργίας της πόλης και την κοινωνική οργάνωση που απαιτείται για την επίτευξη αυτού του στόχου. Μάλιστα, όλα αυτά κινούνται στο απόλυτο όριο του ρεαλισμού. Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ο Αριστοτέλης στην «Πολιτική»: υποστηρίζει ότι το μεγαλείο μιας πόλης δεν εξαρτάται από το μέγεθος του πληθυσμού της. Θεωρεί, επίσης, ότι, όταν υπάρχουν υπερβολικά πολλοί πολίτες, χάνεται ο έλεγχος και ευνοείται η εγκληματικότητα, ενώ διευκολύνονται οι ξένοι και οι μέτοικοι να σφετεριστούν την ιδιότητα του πολίτη (Πολιτική, VII.4). Επιπλέον, όταν αυξάνεται ο πληθυσμός, αυξάνεται κι ο αριθμός των φτωχών και συνακόλουθα ο κίνδυνος να εξεγερθούν. Αυτό που ανησυχεί τον Αριστοτέλη δεν είναι η επάρκεια των πόρων και της τροφής, αλλά η διατήρηση της τάξης. Η ελληνική δημογραφική σκέψη θέτει ήδη από εκείνη την εποχή τη θεματολογία ενός διαλόγου που είναι ακόμα και σήμερα στην επικαιρότητα. Κι είναι ευγονιστική, μαλθουσιανή και… ξενόφοβη.

Με την εξάπλωση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αλλάζει η κλίμακα. Η πολιτική των κυβερνώντων προωθεί την αύξηση των γεννήσεων: πρόκειται ταυτόχρονα για μια καινοτομία αλλά και για αποτυχία, καθώς η ρωμαϊκή γονιμότητα θα κυμαίνεται πάντα σε χαμηλότερα επίπεδα από εκείνα των γειτονικών πολιτισμών. …

Με την εδραίωση του χριστιανισμού, την περίοδο από τον 3ο ώς τον 5ο αιώνα, οι αρχές εγκαταλείπουν κάθε παρεμβατισμό στον τομέα. Η τεκνοποίηση, από ζήτημα που αφορούσε τον πολίτη και την πολιτική, μετατρέπεται σε θρησκευτικό και ηθικό ζήτημα. Θα υπάρξει δε ένας έντονος διάλογος επικεντρωμένος στην παρθενία και στον ασκητισμό, που θεωρούνται από ορισμένους ως η υπέρτατη αρετή, και στον γάμο, ο οποίος αντιμετωπίζεται με απαξιωτικό τρόπο.

… Όμως, τα κείμενα της Βίβλου αντιφάσκουν… Καταφεύγοντας σε πλήθος ρητορικών ακροβασιών και τεχνασμάτων, οι πατέρες της Εκκλησίας θα προσπαθήσουν να αποδείξουν ότι δεν υπάρχουν αντιφάσεις και ότι ο λόγος του Θεού είναι ενιαίος, έστω κι αν διέταξε τον Αδάμ και την Εύα να αυξάνονται και να πληθύνονται, ενώ ο Απόστολος Παύλος υποστηρίζει στην Καινή Διαθήκη ότι είναι καλό να απέχει ο άνδρας από την ερωτική πράξη. Όμως, για τους θεολόγους, τίποτε δεν είναι αδύνατον. … Αυτή θα είναι η πορεία του δυτικού κόσμου μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα. …

Να μετράμε τα άτομα μαζί με τον Μάλθους ή να κατανέμουμε τον πλούτο μαζί με τον Μαρξ ;

Στο μεταίχμιο του 18ου και του 19ου αιώνα, το έργο του Τόμας Ρόμπερτ Μάλθους, «Δοκίμιο για την Αρχή του πληθυσμού», αποτελεί ένα ορόσημο στην ιστορία των δημογραφικών θεωριών. Ο Βρετανός οικονομολόγος και ιερέας θεωρεί ότι ο πληθυσμός αυξάνεται με ρυθμό ταχύτερο από εκείνον της παραγωγής τροφίμων, γεγονός το οποίο αναπόφευκτα θα οδηγήσει σε υπερπληθυσμό και σε λιμό μεγάλης κλίμακας. Κατά τη γνώμη του, υπάρχουν δύο εναλλακτικές λύσεις: είτε αφήνουμε την κατάσταση να εξελιχθεί, οπότε οι συνέπειες θα εκδηλωθούν με αιφνιδιαστικό και οδυνηρό τρόπο καθώς η φύση θα αναλάβει την εξόντωση του «ανθρώπινου πλεονάσματος», είτε ελέγχουμε τη γεννητικότητα με την κατάργηση κάθε βοηθήματος που χορηγείται στους φτωχούς, έτσι ώστε να τους καταστήσουμε περισσότερο «υπεύθυνους». Για τον Μάλθους, η «υπεύθυνη στάση» συνίσταται στο να παντρεύεται κανείς και να κάνει παιδιά μονάχα όταν έχει τους οικονομικούς πόρους που απαιτεί η ανατροφή και η εκπαίδευσή τους. Η γρήγορη εξάπλωση της φτώχειας αποτελεί έναν κίνδυνο για την ανθρωπότητα και θα πρέπει να εξαλειφθεί.

Ο Πιερ Ζοζέφ Προυντόν του ανταπαντά ότι δεν υπάρχει πρόβλημα υπερπληθυσμού. Η αύξηση της εξαθλίωσης οφείλεται στο άδικο σύστημα της ιδιοκτησίας, το οποίο εξασφαλίζει σε ορισμένα άτομα μια άδικη εξουσία πάνω στα υπόλοιπα. …

Ο Καρλ Μαρξ, ο οποίος δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τη δημογραφία καθαυτή, θεωρεί τον Μάλθους εχθρό της εργατικής τάξης και τον αποκαλεί στο «Κεφάλαιο» «αυθάδη συκοφάντη του ανθρώπινου γένους, υπηρέτη της άρχουσας τάξης και διαστρεβλωτή της επιστήμης». …

Η διαμάχη συνεχίστηκε μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα: τότε η ανθρωπότητα βρέθηκε μπροστά στην ξέφρενη αύξηση του πληθυσμού που πήρε εκρηκτικές διαστάσεις: από 3 δισεκατομμύρια το 1960, έφτασε τα 6,1 δισ. το 2000… Μάλιστα, από τη δεκαετία του 1980, αρχίζουν να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη τα περιβαλλοντικά και τα οικολογικά διακυβεύματα.

Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι αντιμαλθουσιανοί προσπαθούν να φανούν καθησυχαστικοί, δίνοντας έμφαση στο φαινόμενο της δημογραφικής μετάβασης που έχει ήδη δρομολογηθεί : τα ποσοστά γονιμότητας καταρρέουν παντού, ακόμα και στις πολύ φτωχές χώρες. Αυτό επιβεβαιώνει τη «δημογραφική επανάσταση» για την οποία μίλησε το 1934 ο Αντόλφ Λαντρί: κατά τη γνώμη του, η τεράστια αύξηση της παραγωγής αγαθών κάνει πλέον το πρόβλημα πληθυσμού - πόρων να φαίνεται ξεπερασμένο. Στο εξής, αυτό που θεωρείται βέλτιστος πληθυσμός εξαρτάται από την πολιτισμική έννοια της ευτυχίας, μιας έννοιας ποιοτικής και όχι πλέον ποσοτικής.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, ο πληθυσμός του πλανήτη θα σταθεροποιηθεί το 2050 στα 9 δισ. και το 2150 θα φτάνει τα 10 δισ. Αφού, όπως υποστηρίζει η πλειονότητα των δημογράφων, ο πλανήτης μας μπορεί να θρέψει 10 δισ. κατοίκων, πώς μπορεί να θεωρηθεί ότι υπάρχει υπερπληθυσμός με 7 δισ.; …

Απόσπασμα από το τελευταίο βιβλίο του Minois Georges «Le Poids du nombre. L’obsession du surpeuplementdans l’histoire»

Περισσότερα εδώ.

Η γέννηση της ρητορικής

Για τίποτε άλλο δεν κατέβαλλαν οι Έλληνες μια τόσο αδιάλειπτη προσπάθεια, όσο για την ρητορεία. Γι’ αυτήν δαπανήθηκε τόση ενέργεια, σύμβολο της οποίας θα μπορούσε να αποτελέσει η αυτό-εκπαίδευση του Δημοσθένη. Αποτελεί το πλέον συνεκτικό στοιχείο και διαρκεί καθ’ όλες τις διακυμάνσεις της πορείας του ελληνικού πνεύματος. ...

Η υπέρμετρη έπαρσή τους, ότι κατόρθωναν τα πάντα με τη ρητορεία και το ρητορικό ύφος, επικρατεί σ’ ολόκληρη την αρχαιότητα κατά έναν αδιανόητο για μας τρόπο. … Οι Έλληνες εργάστηκαν[1] πολύ περισσότερο πάνω σ’ αυτήν απ’ όσο σε οποιοδήποτε άλλο πράγμα. Πάντως υπάρχει ήδη μια άνευ προηγουμένου φυσική ρητορεία, την οποία συναντούμε στον Όμηρο … Ο λαός, ο οποίος καλλιεργήθηκε με μια τέτοια γλώσσα, την πλέον εύγλωττη από όλες, μίλησε ακόρεστα πολύ και διέθετε σε πρώιμες εποχές την όρεξη και το χάρισμα της διακριτικής ικανότητας προς αυτό.

Οπωσδήποτε υπάρχουν φυλετικές διαφορές, απρόοπτα προκύπτουσες αντίθετες τάσεις, σχεδόν μέσα από τον κορεσμό, όπως η βραχυλογία των Δωριέων (κυρίως των Σπαρτιατών). Όμως, ως σύνολο οι Έλληνες αισθάνονται αγορητές, εν αντιθέσει προς τους άγλωσσους, τους μη Έλληνες (Σοφοκλής) …

Ωστόσο, κατ’ αρχήν με την πολιτική μορφή της Δημοκρατίας αρχίζει όλη αυτή η υπερβολική εκτίμηση του λόγου, ο οποίος τώρα αποτελεί το κυριότερο μέσο εξουσίας inter pares [μεταξύ ίσων]. Ο ιδρυτής της Δημοκρατίας του Ακράγαντα, ο Εμπεδοκλής, πρέπει να είναι ο «εφευρέτης» της: λέει ο Αριστοτέλης στο διάλογο Σοφιστής (Λαέρτιος, VIII,57). …

Η ρητορική είναι η κατ’ εξοχήν ars, τέχνη, πολύ χαρακτηριστική σ’ ένα λαό καλλιτεχνών! Ο Κόραξ έγραψε τον περίφημο ορισμό, η ρητορική πειθούς δημιουργός … Μαθητής του ήταν ο Τεισίας, ο οποίος αργότερα δίδαξε ρητορική στις Συρακούσες, στους Θούριους και στην Αθήνα.

Περίφημη ήταν η συμφωνία με τον δάσκαλό του[2]. Αυτός θα του πλήρωνε την αμοιβή του, αφού θα είχε κερδίσει την πρώτη του δίκη. Όμως ο καιρός περνούσε και ο Τεισίας δεν έπαιρνε μέρος σε καμία δίκη έτσι ώστε να την κερδίσει ή να την χάσει. Έτσι ο δάσκαλός ζήτησε δικαστικώς την αμοιβή του. 

Ο Κόρακας ισχυρίστηκε στην αγόρευσή του τα εξής: Κύριοι δικαστές ο μαθητής μου πρέπει οπωσδήποτε να μου πληρώσει τα δίδακτρα που μου χρωστάει, όποια κι αν θα είναι η απόφασή σας. Αν μεν με δικαιώσετε, πρέπει να με πληρώσει για να εκτελεσθεί η δικαστική απόφαση. Αν όμως δε με δικαιώσετε εμένα αλλά εκείνον, τότε ο μαθητής μου κερδίζει την πρώτη του δίκη, αποδεικνύεται η καλή του κατάρτιση και η δική μου καλή διδασκαλία και πρέπει να με πληρώσει για να τηρήσει τη συμφωνία μας

Ο Τεισίας είπε με τη σειρά του (ως αντάξιος του δασκάλου μαθητής): Κύριοι δικαστές εγώ δεν έχω καμιάν υποχρέωση πληρωμής, όποια και αν είναι η απόφασή σας. Αν μεν με δικαιώσετε, για να εφαρμοστεί η απόφασή σας, αν δε δεν με δικαιώσετε, γιατί τότε δεν θα έχω κερδίσει ακόμα την πρώτη μου δίκη και επομένως, κατά τη συμφωνία μας, δεν έχω ακόμα υποχρέωση καταβολής της αμοιβής 

Οι δικαστές αφού συνεδρίασαν χωρίς αποτέλεσμα μέχρι που νύχτωσε είπαν την εξής παροιμιώδη φράση: εκ κακού κοράκος, κακό ωόν.

Μια εκτενώς περιεκτική διδασκαλία έδωσαν οι αληθινοί σοφιστές … Με την περιοδεία του Πρωταγόρα στις ελληνικές πόλεις, που αρχίζει το 455 περίπου, δημιουργείται η σοφιστική. …

Friedrich Nietzsche, Μαθήματα ρητορικής

(ΠΛΕΘΡΟΝ, 2004, σελ. 33-37)

---

[1] Οι υπογραμμίσεις των λέξεων είναι του ίδιου του Νίτσε.

[2] Για την καλύτερη κατανόησή της ιστορίας αυτής χρησιμοποίησα μια πιο εκτεταμένη μορφή της, μιας και το απόσπασμα του Νίτσε ήταν δυσνόητο.