Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν

Το Before Sunset είναι η δεύτερη ταινία της τριλογίας που ξεκίνησε με το Before Sunrise και έκλεισε με το Before Midnight. Οι ήρωες Τζέσι (Ίθαν Χοκ) και Σελίν (Ζιλί Ντελπί) έχουν μεγαλώσει κατά εννιά χρόνια, όπως και οι ηθοποιοί που τους υποδύονται. Έχουν ωριμάσει, και μαζί μ’ αυτούς ωρίμασε αυτή η ιδιαίτερη ιστορία αγάπης. Στην πρώτη ταινία είχαμε δυο πανευτυχείς νεαρούς, που γοήτευαν ο ένας τον άλλον με παθιασμένες συζητήσεις επί παντός επιστητού. Εδώ οι χαρακτήρες μας είναι, και πάλι, πολύ ευτυχισμένοι που συναντιούνται, όμως έχουν επιφυλάξεις και άμυνες – ιδίως η Σελίν. Είναι μεγαλύτεροι, πιο έμπειροι, και ταυτόχρονα πιο φοβισμένοι και διστακτικοί. Το πάθος και ο ιδεαλισμός της νιότης έχουν αντικατασταθεί με μια πιο ρεαλιστική ματιά για τον κόσμο και τη ζωή. Οι συζητήσεις τους είναι πιο σοβαρές. Μιλούν για δουλειές, περιβάλλον, πολιτική, για τα προβλήματα ενός γάμου, μοιράζονται τις σχέσεις που τους σημάδεψαν και τις εμπειρίες που τους διαμόρφωσαν. Και οι δύο έχουν κάνει σοβαρά λάθη, έχουν μετανιώσει για αποφάσεις, έχουν εγκαταλείψει όνειρα και φιλοδοξίες. Είναι πιο κυνικοί και πιο ειλικρινείς μεταξύ τους. 

Στο απόσπασμα που ακολουθεί η Σελίν και Τζέσι συζητούν για το ότι αυτά που μας συμβαίνουν δεν αλλάζουν τον ήδη διαμορφωμένο χαρακτήρα μας:

Σελίν: Διάβασα ένα ημερολόγιό μου ... από το 1983, προχθές. Περίεργο αλλά έβλεπα τη ζωή ... όπως ακριβώς τη βλέπω και τώρα. Ήμουν πιο αισιόδοξη κι αφελής αλλά η φιλοσοφία μου ... και τα συναισθήματά μου ήταν ολόιδια. Κατάλαβα ότι δεν άλλαξα πολύ.

Τζέσι: Κανείς μας δεν αλλάζει. Οι περισσότεροι δεν το δέχονται αλλά έχουμε έμφυτη προδιάθεση ... κι έτσι αυτά που μας συμβαίνουν δεν αλλάζουν το χαρακτήρα μας.

Σελίν: Το πιστεύεις αυτό;

Τζέσι: Βασικά ναι. Διάβασα μια μελέτη γι’ αυτούς που είχαν κερδίσει το λαχείο ... κι αυτούς που ήταν παραπληγικοί. Νομίζεις ότι το ένα σε κάνει ευτυχισμένο ενώ το άλλο μίζερο; Η μελέτη έδειξε ότι μετά από έξι μήνες ... όταν συνήθιζαν την κατάστασή τους ... παρέμεναν οι ίδιοι. Αν ήταν αισιόδοξοι, παρέμεναν έτσι και στην αναπηρική καρέκλα ... Αν ήταν μίζεροι, έμεναν έτσι ... και με όλα τα πλούτη του κόσμου.

Μακιαβέλλι: η ελευθερία είναι προϊόν σύγκρουσης

[…] ο Μακιαβέλλι […] στο τέταρτο κεφάλαιο του εναρκτήριου λόγου του (Λόγοι για την πρώτη δεκάδα του Τίτου Λίβιου) αμφισβητεί «την άποψη όσων διατείνονται πως η δημοκρατία της Ρώμης υπήρξε τόσο ταραγμένη και γεμάτη σύγχυση, ώστε αν η καλή τύχη και η στρατιωτική αρετή δεν αντιστάθμιζαν τούτα της τα ελαττώματα, η κατάστασή της θα ήταν χειρότερη από οποιανδήποτε άλλης δημοκρατίας». Ο Μακιαβέλλι ξεκινά την απάντησή του με την ορθόδοξη υπόθεση ότι ένας από τους κύριους σκοπούς μιας δημοκρατίας που εκτιμά την ελευθερία της πρέπει να είναι να παρεμποδίζει οποιοδήποτε τμήμα του λαού από το να νομοθετεί σύμφωνα με τα εγωιστικά του συμφέροντα. Υποστηρίζει στη συνέχεια πως αν δεχθούμε πραγματικά αυτό το επιχείρημα, τότε δεν μπορούμε να δεχόμαστε συγχρόνως και τη συμβατική άποψη ότι οι αναταραχές και η διχόνοια των πολιτών βλάπτουν αναπόφευκτα την ελευθερία μιας δημοκρατίας.

Το παράδειγμά του […] είναι η αρχαία Ρώμη. Σημειώνει στην αρχή πως στη Ρώμη, όπως και σε κάθε δημοκρατία, υπήρχαν πάντοτε «δύο διαφορετικές θέσεις», εκείνη των πληβείων και εκείνη των αντιπάλων τους μεταξύ «των ανώτερων τάξεων». Παρατηρεί κατόπιν ότι όσο οι πληβείοι μπορούσαν «να συγκεντρώνονται και να φωνασκούν εναντίον της συγκλήτου», ενώ και οι συγκλητικοί με τη σειρά τους μπορούσαν να τους επικρίνουν, το καθαρό αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία μιας καλοζυγισμένης ισορροπίας, η οποία εξασφάλιζε πως καμία παράταξη δεν μπορούσε να καταπιέζει την άλλη ή να αγνοεί τα συμφέροντά της. Συμπεραίνει λοιπόν ότι «όσοι καταδικάζουν τις διαμάχες ανάμεσα στους ευγενείς και τους πληβείους» στην αρχαία δημοκρατία «μεμψιμοιρούν για ότι ακριβώς αποτέλεσε την πρωταρχική αιτία που η Ρώμη διατήρησε την ελευθερία της»· κι αυτό γιατί δεν μπορούν να καταλάβουν πως, αφού οι συγκρούσεις αυτές ακύρωναν όλα τα κομματικά συμφέροντα, εγγυόταν ταυτόχρονα πως οι μόνες νομοθετικές πράξεις που θα εγκρίνονταν θα ήταν όσες ωφελούσαν την κοινότητα ως σύνολο. […] αδυνατούσαν να διακρίνουν εκείνο που ο Μακιαβέλλι θεωρούσε σαφώς μια θεμελιώδη πολιτική αλήθεια: ότι «κάθε νομοθεσία που εννοεί την ελευθερία είναι προϊόν σύγκρουσης» μεταξύ των τάξεων, και ότι επομένως η διαμάχη των τάξεων αποτελεί όχι διαλυτικό αλλά ενοποιητικό παράγοντα για μια πολιτεία. […]

Quentin Skinner, Τα θεμέλια της Νεότερης Πολιτικής Σκέψης

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ, 2005, σελ. 216-217)

Η γένεση της φιλοσοφίας

Η φιλοσοφία δεν γεννήθηκε σε μια μέρα, ούτε και γεννήθηκε εκ του μηδενός. Όμως, η απεικόνιση του κόσμου και η σοφία, από τις οποίες πιστεύουμε ότι ξεκινά, προετοιμάζουν πραγματικά το έδαφος υπό την προϋπόθεση ότι ο ορθός λόγος αφήνεται να επιβεβαιώσει τον ειδικό χαρακτήρα του. Άλλως τον πνίγουν, τον εμποδίζουν να γεννηθεί, εξασφαλίζουν με άλ­λο τρόπο ορισμένες από τις λειτουργίες του που είναι απα­ραίτητες στην ανθρωπότητα και διοχετεύουν τον πόθο για γνώση προς άλλες προσδοκίες.

Αν αυτή η προϋπόθεση ίσχυε στην αρχαία Ελλάδα, πιο καθαρά και πιο κυρίαρχα από οπουδήποτε αλλού, αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι Έλληνες σοφοί και διαλογιστές είναι φι­λόσοφοι με τη αυστηρή έννοια του όρου. Παρόλο που ο Αρι­στοτέλης χαρακτηρίζει τον Θαλή (6ος αιώνος π.Χ.) ως τον «πρώτο θεωρητικό φιλόσοφο», πρέπει να παραδεχτούμε ότι η θεωρία του άπτεται του παραδοσιακού κοσμολογικού λόγου που θεωρεί ένα συμβολικό στοιχείο την απαρχή όλων των πραγμάτων.

Για τον Θαλή, αυτό το στοιχείο είναι το νερό· για τον Ανα­ξίμανδρο, το απροσδιόριστο άπειρο· για τον Αναξαγόρα, το πνεύμα. Ο Πυθαγόρας προτιμά να αναζητήσει το οικουμενικό στοιχείο του πραγματικού στη συμβολική των αριθμών, ενώ ο Ηράκλειτος που τόσο εγκωμιάζουν οι σύγχρονοι, θεωρεί πως ό,τι υπάρχει είναι το αέναα μεταβαλλόμενο αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης των αντιθέτων. Όμως, παρότι αυτοί οι διαλογιστές, οι σοφοί, οι λόγιοι που χαρακτηρίζουμε εκ των υστέρων ως «προσωκρατικούς» είχαν μεγάλες εμπνεύσεις που γονιμοποίησαν το μέλλον, πρέπει να αναμένουμε τον Παρμενίδη ώστε η φιλοσοφία να αποκτήσει έναν παρουσιάσιμο «πατέρα».

Παρμενίδης (540-450 π.Χ.). Είναι ο συγγραφέας ενός πε­ρίφημου Ποιήματος που εμφανίζει όλους τους εξωτερικούς χα­ρακτήρες της λογοτεχνίας των σοφών. Κι όμως, όλα αλλάζουν γιατί βεβαιώνει ότι υπάρχει ον (ομοιογενές, πλήρες, επαρκές -«σφαιρικό») και το εν λόγω ον γίνεται κατανοητό μόνο στη σκέψη. Η αρνητική πλευρά αυτής της ταυτότητας του όντος και της σκέψης έχει εξίσου μεγάλη σημασία: το μηδέν δεν υπάρχει, δεν μπορεί να είναι ούτε αποτέλεσμα σκέψης ούτε αποτέλεσμα λόγου. «Πατέρας» του όντος, ο Παρμενίδης είναι και πατέρας του μηδενός το ον υπάρχει, το μηδέν δεν υπάρχει.

Δεν πρόκειται για μια ακόμα φιλοσοφική θεωρία, αλλά για τη δημιουργία της φιλοσοφίας καθαυτής. Το αντικείμενο της φιλοσοφίας είναι το ον, αυτό που είναι. Το να φιλοσοφείς σημαίνει ότι μιλάς για το ον· η φιλοσοφική αλήθεια, είναι η ταυτότητα του όντος και του λόγου. Η ριζική εναλλακτική άποψη είναι το σωστό και το λάθος, που βρίσκονται στον αντίποδα του όντος και του μηδενός.

Η πορεία προς τη μύηση δεν οδηγεί πια κατευθείαν σε μια τέχνη του ζειν, αλλά στο λόγο περί του υπάρχοντος όντος. Αντί να πολεμάμε την επιθυμία που κατακλύζει τον άνθρωπο (ας μη ξεχνάμε ότι ο βραχμανισμός και ο βουδισμός εμφανίζονται την ίδια εποχή), πρέπει να τον προσανατολίσουμε προς την αλήθεια, αποκόπτοντας τους δεσμούς με το ρευστό κόσμο του γίγνεσθαι, των ευμετάβλητων και άνευ νοήματος φαινομένων, εν ολίγοις με ό,τι αιχμαλωτίζει πλήθος των μη σκεπτόμενων.

Dominique Folsheid, Οι μεγάλες φιλοσοφίες

(ΤΟ ΒΗΜΑ γνώση, 2006, σελ. 5-6) 

Σκέψεις πάνω σε διάφορα θέματα ηθικά και διασκεδαστικά εν τω άμα

Η Αφροδίτη, μια ωραία και καλή γυναίκα, ήταν η θεά του έρωτα· η Ήρα, πάλι, μια μέγαιρα φρικτή, θεά του γάμου. Και πάντοτε αυτές οι δύο ήταν θανάσιμες εχθρές.

Ο Απόλλωνας, ο θεός της ιατρικής, φημιζόταν πως έστελνε τις αρρώστιες. Αρχικά, οι δύο τούτες τέχνες δεν ήταν παρά μία, κι εδώ που τα λέμε εξακολουθεί να είναι μία.

Γίνεται λόγος στον Παυσανία, σχετικά με μια πλεκτάνη για την παράδοση μιας πόλης, που ξεσκεπάστηκε από το γκάρισμα ενός γαιδάρου· οι χήνες που στρίγγλιζαν έσωσαν το Καπιτώλιο, κι η συνωμοσία του Κατιλίνα προδόθηκε από μια πόρνη! Αυτά τα τρία ζώα είναι, απ’ όσο μπορώ να θυμάμαι, τα μόνα ονομαστά στην ιστορία, σαν μάρτυρες και μαρτυριάρηδες.

Η ζήλια όπως και η φωτιά, μπορεί να κοντύνει τα κέρατα, τα κάνει όμως να μυρίζουν άσχημα.

Οραματισμός είναι η τέχνη να βλέπεις πράγματα αόρατα.

Κανείς δε δέχεται συμβουλές· μα όλος ο κόσμος δέχεται χρήματα: επομένως το χρήμα αξίζει περισσότερο από τις συμβουλές.

Τζόναθαν Σουίφτ, Χουμοριστικά δοκίμια. Από τον τόμο: Αντρέ Μπρετόν, Ανθολογία του μαύρου χιούμορ

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ, 1980, Δεύτερος τόμος: σελ. 24-27)

Πλατωνισμός και μαθηματικά

Η γνώση στην οποία στοχεύει η γεωμετρία είναι η γνώση του αιώνιου

Πλάτων, Πολιτεία, VII, 527

Σε κάθε συζήτηση πάνω στα θεμέλια των μαθηματικών παρουσιάζονται τρία κύρια δόγματα: Ο πλατωνισμός, ο φορμαλισμός και ο κονστρουκτιβισμός.

Σύμφωνα με τον πλατωνισμό, τα μαθηματικά αντικείμενα είναι πραγματικά. Η ύπαρξη τους είναι ένα αντικειμενικό γεγονός, εντελώς ανεξάρτητο από τη γνώση μας γι’ αυτά. Απειροσύνολα, μη αριθμήσιμα απειροσύνολα, καμπύλες που γεμίζουν το χώρο, απειροδιάστατες πολλαπλότητες – όλα αυτά τα μέλη του μαθηματικού ζωολογικού κήπου είναι συγκεκριμένα αντικείμενα με συγκεκριμένες ιδιότητες, μερικές γνωστές, πολλές άγνωστες. Φυσικά αυτά τα αντικείμενα δεν είναι υλικά. Υπάρχουν έξω από το χώρο και το χρόνο της φυσικής ύπαρξης. Είναι αμετάβλητα – δεν δημιουργήθηκαν και δεν πρόκειται να αλλάξουν ή να εξαφανιστούν. Κάθε λογική ερώτηση σχετικά με ένα μαθηματικό αντικείμενο έχει μια συγκεκριμένη απάντηση, αδιάφορο αν μπορούμε να την καθορίσουμε ή όχι. Σύμφωνα με τον πλατωνισμό, ο μαθηματικός είναι ένας εμπειρικός επιστήμονας όπως ο γεωλόγος. Δεν μπορεί να εφεύρει τίποτα, επειδή όλα υπάρχουν ήδη. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να τα ανακαλύψει.

Δύο ένθερμοι πλατωνιστές είναι ο Rene Thon και Kurt Gödel. Ο Thon γράφει, στα 1971:

Για οτιδήποτε εξετάζεται, οι μαθηματικοί θα πρέπει να δείχνουν τη δύναμη των πιο βαθιών τους πεποιθήσεων και έτσι να επιβεβαιώνουν ότι οι μαθηματικές μορφές έχουν πραγματική ύπαρξη, ανεξάρτητη από το νου που τους εξετάζει… Όμως, σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή, οι μαθηματικοί έχουν μόνο μία ατελή και αποσπασματική άποψη αυτού του κόσμου των ιδεών.

Να και η άποψη του Gödel:

Όσο απομακρυσμένα κι αν είναι τα αντικείμενα της θεωρίας συνόλων από την εμπειρία των αισθήσεων, έχουμε πράγματι γι’ αυτά κάτι σαν αντίληψη, όπως φαίνεται από το γεγονός ότι τα αξιώματα επιβάλλονται πάνω μας σαν να υπάρχουν στ’ αλήθεια. Δε βρίσκω για πιο λόγο θα πρέπει να έχουμε λιγότερη εμπιστοσύνη σ’ αυτό το είδος της αντίληψης, δηλαδή στη μαθηματική ενόραση, από ότι στην άμεση αντίληψη… Και οι δύο μπορούν να αντιπροσωπεύουν μια όψη της αντικειμενικής προσωπικότητας. 

Από την άλλη μεριά, για το φορμαλισμό, δεν υπάρχουν μαθηματικά αντικείμενα. Απλά τα μαθηματικά αποτελούνται από αξιώματα, ορισμούς και θεωρήματα – με άλλα λόγια από τύπους […] Οι φορμαλιστές και οι πλατωνιστές αντιμετωπίζουν από αντίθετες πλευρές το ζήτημα της ύπαρξης και της πραγματικότητας. Αλλά δε διαφωνούν για το ποιες αρχές συλλογισμού επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στη μαθηματική πρακτική. Αντίθετοι και με τους δύο είναι οι κονστρουκτιβιστές. Αυτοί θεωρούν γνήσια μαθηματικά μόνον εκείνα τα οποία μπορούν να παραχθούν από μια πεπερασμένη δομή. Το σύνολο των πραγματικών αριθμών, ή οποιοδήποτε άλλο άπειρο σύνολο, δεν μπορεί να επιτευχθεί με αυτόν τον τρόπο. […]

Οι περισσότεροι συγγραφείς που έχουν πραγματευθεί αυτό το θέμα φαίνεται να συμφωνούν ότι ο τυπικός μάχιμος μαθηματικός είναι πλατωνιστής τις καθημερινές και φορμαλιστής τα σαββατοκύριακα. Αυτό σημαίνει πως όταν ασχολείται με μια μαθηματικά, είναι πεπεισμένος ότι καταπιάνεται με μια αντικειμενική πραγματικότητα της οποίας προσπαθεί να καθορίσει τις ιδιότητες. Αλλά όταν προκαλείται να δώσει μια φιλοσοφική ερμηνεία γι’ αυτήν την πραγματικότητα, το βρίσκει πιο εύκολο να προσποιηθεί ότι τελικά δεν πιστεύει σ’ αυτή. […]

Οι ρίζες της φιλοσοφίας των μαθηματικών, όπως και των ίδιων των μαθηματικών βρίσκονται στην κλασική Ελλάδα. Για τους αρχαίους Έλληνες τα μαθηματικά σήμαιναν γεωμετρία. […]

Για τον Πλάτωνα η αποστολή της φιλοσοφίας ήταν να αποκαλύψει την αληθινή γνώση πίσω από το πέπλο της δοξασίας και της φαινομενικότητας, της μεταβλητότητας και της απατηλότητας του προσωρινού κόσμου. Σ’ αυτό το έργο, τα μαθηματικά είχαν μια κεντρική θέση, γιατί η μαθηματική γνώση ήταν το κύριο υπόδειγμα γνώσης απαλλαγμένης από την εμπειρία των αισθήσεων, γνώσης των αιώνιων και αναγκαίων αληθειών.

Στο διάλογο του Πλάτωνα Μένων, ο Σωκράτης ρωτά έναν νεαρό δούλο και τον οδηγεί στην ανακάλυψη (ενός γεωμετρικού θεωρήματος). […] Πως το ξέρει αυτό ο νεαρός δούλος; Ο Σωκράτης ισχυρίζεται ότι δεν το έμαθε στη θνητή ζωή του, επομένως πρέπει να είναι μια ανάμνηση από μια άλλη ζωή πριν από τη γέννηση. Για τον Πλάτωνα αυτό το παράδειγμα δείχνει ότι υπάρχει κάτι που το λένε αληθινή γνώση, γνώση του αιώνιου. Ο Πλάτων ισχυρίζεται ότι:

1. Ξέρουμε αλήθειες της γεωμετρίας που δεν τις μάθαμε μέσα από την παιδεία ή την εμπειρία.

2. Αυτή η γνώση είναι ένα υπόδειγμα των αμετάβλητων, καθολικών αληθειών τις οποίες μπορούμε, πράγματι, να συλλάβουμε και να αναγνωρίσουμε.

3. Έτσι πρέπει να υπάρχει ένας χώρος της απόλυτης, αμετάβλητης αλήθειας πηγή και βάση της γνώσης της Αρετής.

Η σύλληψη της γεωμετρίας ήταν για τον Πλάτωνα ένα κλειδί για τη σύλληψη του κόσμου […]

P. J. Davis - R. Hersh, Η Μαθηματική Εμπειρία

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΡΟΧΑΛΙΑ, 1981, σελ. 307 – 314)

Ο τρόπος επιλογής των μαθητών του Πυθαγόρα

Να πως δοκίμαζε τους υποψηφίους.

Πρώτα βεβαιωνόταν αν ο υποψήφιος μπορούσε «να κρατήσει τη γλώσσα του», αυτόν ακριβώς τον όρο χρησιμοποιούσε. Μπορούσε να σωπάσει και να κρατήσει για τον εαυτό του αυτά που άκουγε την ώρα της διδασκαλίας; Σε πρώτη φάση, όπως καταλαβαίνετε, τον ενδιέφερε πολύ περισσότερο η σιωπή του παρά τα λόγια του.

Η αίθουσα διδασκαλίας ήταν χωρισμένη στα δύο από μια κουρτίνα. Ο Πυθαγόρας βρισκόταν από τη μία μεριά, οι υποψήφιοι από την άλλη. Δεν είχαν πρόσβαση στη διδασκαλία παρά μονάχα με το αυτί. Άκουγαν, αλλά δεν έβλεπαν. Η δοκιμασία κρατούσε πέντε χρόνια! […]

Η κουρτίνα είχε ιδιαίτερη σημασία στη ζωή της σχολής του Πυθαγόρα. Το να τη διασχίσει κανείς, σήμαινε ότι είχε περάσει με επιτυχία τη δοκιμασία. Τα μέλη της Σχολής ήταν χωρισμένα σε δύο κατηγορίες, ανάλογα με την πλευρά της κουρτίνας που βρισκόντουσαν. Στο εξωτερικό του χώρου όπου βρισκόταν ο Πυθαγόρας, οι εξωτερικοί … Στο εσωτερικό, και για να μείνουν την υπόλοιπη ζωή τους, οι εσωτερικοί. Μόνον αυτοί μπορούσαν να ακούσουν τον Πυθαγόρα ΚΑΙ να τον δουν! […]

Τα κείμενα των Πυθαγορείων ήταν και αυτά απόρρητα Γραμμένα σε διπλή γλώσσα, επιδέχονταν δύο επίπεδα ερμηνείας. Ένα, κατανοητό από όλον τον κόσμο, και το άλλο μόνο για τους μυημένους. Οι Πυθαγόρειοι, αναφέρονταν σε σύμβολα και σε αινίγματα. […]

Οι περισσότερες γνώσεις μεταδίδονται προφορικά: Αυτός ο τρόπος μετάδοσης δημιούργησε έναν δεύτερο τρόπο διαχωρισμού των μαθητών. Αφενός οι ακουσματικοί, στους οποίους ανακοίνωναν τα συμπεράσματα αλλά όχι και τις αποδείξεις που οδηγούσαν σ’ αυτά. Και αφετέρου οι μαθηματικοί, που μάθαιναν και τα συμπεράσματα και τις αποδείξεις. […]

Όλα τα μέρη της σχολής έπρεπε να ασκήσουν τη μνήμη τους […] Το πρωί πριν σηκωθεί από το κρεβάτι, ο Πυθαγόρειος έπρεπε να ανακαλέσει στη μνήμη του όλα τα γεγονότα της προηγούμενης μέρας. Προσπαθούσε να θυμηθεί όσα είχε δει, όσα είχε πει, όσα είχε κάνει, όσους είχε συναντήσει […]

Καθένας που παρουσιαζόταν στη σχολή για να γίνει μέλος, παρέδιδε όλα τα υπάρχοντα του στην κοινότητα […] Όποιος δεν γινόταν δεκτός, εισέπραττε κατά την αναχώρησή του το διπλάσιο των αγαθών που είχε καταθέσει. […]

Του έδιναν σε χρήμα αυτό που δεν είχε μπορέσει να πάρει σε γνώση […] αλλά μόλις ανακοινωνόταν η αποπομπή του του έσκαβαν ένα τάφο. […]

Ο θάνατος ήταν συμβολικός, αλλά ο τάφος πραγματικός. Κάποιος που θα ανακάλυπτε τον τάφο μπορούσε καλόπιστα να πιστέψει ότι αυτός στον οποίο ανήκε ήταν πράγματι νεκρός.

Ντενί Γκετζ, Το θεώρημα του παπαγάλου

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΟΛΙΣ, 1999, σελ. 148, 152)

Χρήμα και χρόνος στον σύγχρονο καπιταλισμό

Στην ταινία Cosmopolis του David Cronenberg η Νέα Υόρκη είναι σε κατάσταση αναταραχής. Ο Eric Packer (Robert Pattinson), ένα golden boy του Μανχάταν, μπαίνει σε μια άσπρη λιμουζίνα. Ενώ η επίσκεψη του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών παραλύει το Μανχάταν, ο Eric θέλει να πάει για κούρεμα στον κουρέα του, στην άλλη άκρη της πόλης. Καθώς η μέρα προχωράει και το χάος εξαπλώνεται, ο Eric παρακολουθεί τον κόσμο του, δηλαδή τον καπιταλισμό, να καταρρέει. […] Το σενάριο της ταινίας βασίζεται στο ομότιτλο μυθιστόρημα του 2003 του Don Delillo.

Στο απόσπασμα που ακολουθεί μια συνεργάτιδα του Eric αναλύει τη σχέση χρήματος και χρόνου στον σύγχρονο καπιταλισμό:

Συνεργάτιδα: Θέλουμε να σκεφθούμε για την τέχνη του να βγάζεις χρήματα. Οι Έλληνες έχουν μια λέξη γι’ αυτό «Χρηματιστικός». Αλλά εμείς πρέπει να δώσουμε στην λέξη λίγη ελευθερία. Να την προσαρμόσουμε στην τωρινή κατάσταση. Επειδή τα χρήματα έκαναν στροφή. Όλος ο πλούτος έγινε πλούτος για τον πλούτο. Δεν υπάρχει άλλο είδος τεράστιου πλούτου. Τα χρήματα έχασαν την αφηγηματική ιδιότητά τους, έτσι όπως έγινε κάποτε και με τη ζωγραφική. Τα χρήματα μιλούν στον εαυτό τους. […] Λατρεύω τις οθόνες. Είναι η λάμψη του κυβερνοκεφαλαίου. Τόσο ακτινοβόλο και σαγηνευτικό. Δεν καταλαβαίνω τίποτα από αυτά. Σταματάει ποτέ; Κόβει ταχύτητα; Φυσικά και όχι. Γιατί άλλωστε; […] Η ιδέα είναι χρόνος. Το να ζεις στο μέλλον. Κοίτα αυτούς τους αριθμούς που τρέχουν. Τα χρήματα κάνουν το χρόνο. Παλιά γινόταν το αντίστροφο. Ο χρόνος επιταχύνει την άνοδο του καπιταλισμού. Οι άνθρωποι σταματούν να σκέφτονται την αιωνιότητα και άρχισαν να επικεντρώνονται σε ώρες, μετρήσιμες ώρες, ανθρώπινες ώρες, χρησιμοποιώντας την εργασία πιο αποτελεσματικά. Το κυβερνοκεφάλαιο δημιουργεί το μέλλον. Τι είναι η μέτρηση που ονομάζεται νανοδευτερόλεπτο;

Έρικ: 10 εις την μείον ενάτη.

Συνεργάτιδα: Δηλαδή;

Έρικ: Ένα δισεκατομμυριοστό του δευτερολέπτου.

Συνεργάτιδα: Δεν το καταλαβαίνω καθόλου. Αλλά μου λέει πόσο σχολαστικοί πρέπει να είμαστε προκειμένου να μετρήσουμε με ακρίβεια τον κόσμο γύρω μας. […] Επειδή ο χρόνος είναι εταιρικό περιουσιακό στοιχείο τώρα. Ανήκει στο σύστημα της ελεύθερης αγοράς. Το παρόν είναι πιο δύσκολο να βρεθεί. Αποσπάται απ’ τον κόσμο για να ανοίξει το δρόμο… σε ένα μέλλον ανεξέλεγκτων αγορών και τεράστιου δυναμικού επενδύσεων. Το μέλλον γίνεται επιτακτικό. Και γι’ αυτό κάτι θα συμβεί σύντομα, ίσως και σήμερα. Για να διορθώσει την επιτάχυνση του χρόνου και να επαναφέρει τη φύση στο φυσιολογικό, λίγο-πολύ.